|
Nhà giáo, nhà thơ Vĩnh Xương (Nguyễn Vinh Xương) sinh 1926, quê Từ Liêm, Hà Nội. Là người thông minh, hiếu học và thông thạo 4 thứ tiếng Hán, Nhật, Pháp và Anh. Sau năm 1945 ông tham gia Vệ quốc đoàn, có lúc ông làm thông ngôn cho các cuộc hỏi cung hàng binh Nhật. Tháng 5/1955 tham gia tiếp quản Hải Phòng, được làm việc “lưu dung” tại Sở Công an Hải Phòng hai năm. Từ năm 1957 đến khi nghỉ hưu ông là giáo viên các cấp 1-2 của Sở Giáo dục Hải Phòng. Thời gian này ông làm thơ và viết báo. Vĩnh Xương mất ngày 26 tháng 3 năm 2001.
Các ông Tú Mỡ, Xích Điểu, Quốc Tấn…là bạn vong niên giúp đỡ, giới thiệu thơ Vĩnh Xương với báo chí. Thơ của ông thường đăng trên các báo Văn nghệ, Hải Phòng, Người giáo viên nhân dân, Lao động và Tạp chí Cửa Biển. Cuốn diễn ca Lịch sử 1/5 (NXB Lao động năm 1960) của ông được trao giải của Tổng công đoàn Việt Nam. Ông là hội viên Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hải Phòng (1993).
1. Thơ Vĩnh Xương một bản sắc độc đáo
Nhiều người nhận định: Thơ Vĩnh Xương nghiêng về trào phúng. Đúng, nhưng chưa thật chính xác. Ông làm thơ trào phúng nhưng vẫn mặn mà với mảng trữ tình: Tay chưa với tới anh trào phúng/ Chân chực ngoéo sang chị trữ tình (Tự trào).
Thơ Vĩnh Xương nặng tinh thần phục cổ mà rất khoáng đạt, hoà với cái mới vẫn giữ được cốt cách, bản sắc của thơ cổ. Đất nước nhiều đổi thay, Vĩnh Xương cũng phải đối mặt với nhiều nghịch cảnh, ông làm thơ để giải toả những tâm tư ngổn ngang trăm mối hay bày tỏ quan điểm riêng của mình. Hoà nhập với cái chung nhưng vẫn giữ nhân cách kẻ sĩ, dù sống trong cảnh nghèo nhưng không thể “lắt léo” hạ thấp nhân phẩm, làm trái với đạo lý: Không! không! không chẳng khi nào/ Dù tao chết đói dù tao ăn mày/ Dấn thân vào việc quắt quay/ Cô Kiều lỡ bước có ngày thành quen/Tài hoa thành gái làm tiền/ Nhà thơ thành trộm quyết nhiên không thành.
(Vĩnh Xương mất máy ký)
Làm thơ cũng không phải là việc sử dụng những con chữ tùy tiện kiểu hô khẩu hiệu hay đơn đặt hàng mà phải chọn lọc, chắt chiu ngôn từ cho đắt với ý mới là thơ. Ông tự nhủ: Không mài không sắc, không rèn luyện/ Đợi đấy mà Xương với chả Vinh. “Xương” có nghĩa là tốt đẹp. “Vinh” có nghĩa là vẻ vang. Làm thơ cũng là công việc “rèn” công phu để thể hiện tình cảm tốt đẹp, hầu tạo một sự nghiệp vẻ vang.
Thận trọng trong công việc sáng tác thơ là việc làm luôn luôn được ông quan tâm, do vậy thơ ông có sức truyền cảm mãnh liệt, sống được trong lòng nhiều người, nhất là mến cái phong cách, cái bản lĩnh của ông: Thuận Đức giả Xương, Nghịch đức giả Vong (Thuận với đức là tốt đẹp, trái với đức là tiêu vong)
Thơ Vĩnh Xương là tiếng nói khách quan phản ánh một thực tế “rùng mình”: Tra tấn nào bằng cuộc sống quá bình yên/Hôm qua thế và ngày mai vẫn thế/Có con sâu chun mình trong ốc bể/ Nghe gió thét gào lảm nhảm cầu kinh/ Những cái ỳ ra sợ đến rùng mình/ Con nhện dại giăng mùng… trong chiếc đầu lâu chật chội
(Về nhà mới)
Những tiếng nói trên là những tiếng lòng của nhà thơ khi va chạm với cuộc sống. Cuộc sống vẫn tồn tại, con người vẫn phải lăn lóc với đời để tồn tại. Đời đã gọt mài để con người trở thành những viên bi dù chưa đủ độ tròn, chỉ đủ sức lăn với đời: Cha mẹ sinh ra vốn xù xì nham nhở/ Rồi trời long đất lở/ Cuốn vào dòng thời gian/ Tháng năm say mê tiếng hát cung đàn/ Rèn mãi mãi/ Bớt xù xì nham nhở/ Như quả trứng không bao giờ sinh nở/ Là một viên bi/ Nhưng chưa đủ độ tròn.
(Câu đố)
Hay giữ phận viên bi “chưa đủ độ tròn” lăn lệch, lăn nghiêng phó mặc để được an thân? Hay chịu phận con sâu trong vỏ ốc chật chội, nhởn nha gậm nhấm nỗi đau của riêng mình? Không. Không thể theo cách đó. Phẩm chất của người quân tử không cho phép. Ngã thì đứng dậy, hãy giữ cái khí phách nhà Nho. Đó là điểm sáng của lương tâm, của nhân cách trong thơ ông. Xưa Nguyễn Du muốn cô Kiều bảo vệ chữ “trinh” (?) nên đã cho Kiều từ chối tái hợp với chàng Kim: Chữ trinh còn một chút này
Nay Vĩnh Xương – khác mọi người – không chạy theo danh lợi để bảo vệ cái điểm sáng trên: Chỉ có cụ Xương là biết phận/ Sượng sùng còn một chút này đây
(Cái tên không dấu)
Nhiều người mến và trọng Vĩnh Xương ở điểm này: Sen ngoi từ chốn vũng lầm cũng hương. Nhưng nhiều người lại cho là gàn vì thời buổi “văn chương không đáng giá bằng bộ lông vịt”: Gàn gàn chỉ thích làm thơ/ Vợ rằng mất cậy, mất nhờ là ông/ Thơ ông có rán được không?/ Xem ra không đáng mớ lông vịt đàn/ Ba mươi đồng bộ lông ngan/ Mặt hàng quý để bán sang nước ngoài/ Thơ hay thì phải có tài/ Thơ tài nào đã có ai có tiền/ Cuối đời Lý Bạch là điên/ Tản Đà cuộc sống những phiền cùng lo.
Rồi ông chấp nhận:Thôi thôi tao chịu tiếng gàn/Có gan chịu đói, không gan chịu đòn/ Hẳn mày chê yếu chê non/ Yếu non đành vậy – nhưng còn lương tâm
(Thơ gửi trộm)
Một điểm sáng nữa, trong thơ Vĩnh Xương không hề nghe một tiếng thở dài mà chỉ thấy hơi thơ mạnh mẽ, tràn đầy hào khí lạc quan. Lạc quan ngay cả khi cuộc đời ông trong hoàn cảnh bi đát nhất: Một hạt cải niềm tin là sức mạnh thần kỳ/Ta tồn tại/ Bởi vì/ Ta phải sống
(Xa xôi mấy cũng hướng về cây đại thụ)
Nhờ niềm tin và nghị lực Vĩnh Xương đã đứng vững trên đôi chân của mình “Quân tử tự cường bất tức” chính là điểm sáng lung linh soi rọi con đường sáng tạo thơ của ông.
2. Vĩnh Xương nhà thơ trữ tình
Thời hoa niên của Vĩnh Xương cũng là thời đại thơ trữ tình bùng nổ. Người ta dễ dàng tìm đọc và thuộc những bài thơ như: Gió thu, Cảm thu, Tiễn thu của Tản Đà. Tiếng thu, Cây đàn muôn điệu của Thế Lữ. Thơ Yêu của Xuân Diệu, thơ Say của Vũ Hoàng Chương v.v…
Bài thơ “Vĩ tam thanh” dưới đây là tiếng nói tình cảm của tác giả được trải rộng nhiều mặt, đó là tình yêu quê hương, làng xóm, con người dù gần hay xa, còn hay đã mất: Nhớ ai con mắt tỉnh tình tinh/ Nhớ vẳng tàu khuya xịch xịch xình/ Nhớ tới miền xa tin tít tít/ Nhớ vòng xóm cũ xỉnh xình xinh/ Nhớ vương tơ điểm tanh tanh tách/ Nhở ủ tim reo thịch thịch thình/ Ta nhớ nhớ ai rằng rằng rặc/ Tri âm ai đó thỉnh thình thinh
(Nhớ)
Chúng ta ai cũng có một quê hương và thường ấp ủ trong lòng với một tình yêu tha thiết. Vĩnh Xương cũng vậy. Nhắc đến quê là nhắc đến những kỷ niệm của mình thời thơ ấu, gợi lại những hình ảnh không bao giờ quên. Thị Cấm quê hương ông là một làng nhỏ bên dòng sông Nhuệ. Làng có xóm dưới, xóm trên. Dân hai xóm qua lại bằng con đường mòn vòng vèo. Ông ở xóm trên có núi Anh Sơn. Bạn đọc, bạn thơ của ông ở xóm dưới có núi Ngô Sơn của cụ Trúc Khê. Ông và bạn vẫn đi về con đường mòn đó. Xúc cảm trước cảnh đẹp ông đã viết bài thơ đầu đời: Hàng tre lả lướt rì rào/ Gió vi vút thổi chim xào xạc bay/ Cảnh buồn sao cảnh chiều nay/ Thu về với gió heo may lạnh lùng/ Véo von tiếng sáo mục đồng/ Hoà tan trong gió bay tung bốn trời/ Nhẹ nhàng chiếc lá vàng rơi/ Nhuệ Giang dòng nước trôi trôi lững lờ
(Vĩnh Xương 1945)
Trong thơ Vĩnh Xương, quê hương đẹp và thơ mộng, gần để thương, xa để nhớ. Nhất là xa cách nó một thời gian mới có dịp trở lại thì tình yêu đó dường như được nhân lên gấp bội. Tình yêu quê hương của Vĩnh Xương còn là tình cảm những người thân yêu nhất sống ở đó: cụ nội, bà nội, mẹ, vợ… những người phụ nữ này suốt đời tần tảo hy sinh, nuôi chồng, nuôi con.
Vĩnh Xương vốn là con người đa tình. Quê hương với ông còn đẹp hơn bởi nơi đây để lại mối tình đầu trong trắng: Hai đứa cùng thôn, xóm dưới – trên/ Cách hai trái núi mấy lân thuyền/ ấy là tưởng tượng ra như thế/ Núi cứ gì cao mới có tiên.
Nàng tiên hay nàng thơ của Vĩnh Xương là một thi sĩ mới 11 tuổi, cô bé Ngọc Thiều – con gái người bạn của cha (Cụ Trúc Khê). Ngọc Thiều làm thơ đăng báo rất sớm. Thơ Ngọc Thiều được Lê Thanh giới thiệu và ca ngợi trên Phổ thông bán nguyệt san thời ấy.
Vĩnh Xương 15 tuổi, đang ở tuổi biết yêu mà chả dám yêu. Thuở ấy bọn mình nguyên vẹn quá/ Tuổi biết yêu mà chả dám yêu/ Thường vui vô cớ, buồn vô cớ/ Và khóc khi nghe tiếng sáo diều…/ Anh bày em học nhân chi sơ/ Em dạy anh niêm luật làm thơ/ Thuở ấy bọn mình chân chỉ quá/ Thơ tiếp vần thơ tờ nối tờ
(Màu trắng)
Tình thơ đẹp là vậy nhưng có mỗi một từ mà chẳng ai dám nói ra…thế rồi năm 20 tuổi vâng lệnh song thân chàng lập gia đình với một cô gái làng cốm. Bùi ngùi nàng viết bài thơ cuối cùng trong đó có câu: Bạn cùng người mới ham vui/ Còn tôi nhạn lẻ lạc loài kêu thương
(Ngọc Thiều - 1947)
40 năm sau, hai người ai vào phận đó, con cháu đông đàn, nàng đã ra người thiên cổ, chàng mới được đọc câu thơ trên do con trai nàng trao lại. Bồi hồi Vĩnh Xương viết bài thơ “Màu trắng” mấy câu kết như sau:Trả lại cho em nguyên vẹn đấy/ Như tờ giấy trắng, trắng y nguyên/ Trắng như cái thuở xa xưa ấy/ Chả viết lời thơ, chả ký tên.
Mặt khác, trong chùm thơ viết về những người thân, thơ trữ tình Vĩnh Xương đầy tính nhân văn mà tình cảm vẫn dồi dào súc tích. Những bài thơ gửi con, gửi cháu ông bảo ban thật chí tình và dễ hiểu: Thư gửi cháu, Mừng Phương Thảo tuổi 13, Đến thăm cháu Huấn, Thư gửi cháu Đan…
Thơ trữ tình của Vĩnh Xương thật phong phú. Ông trải rộng tình cảm yêu thương từ quê hương đến con người, nó phản ánh đúng đắn bản chất con người ông, đời sống tinh thần trong sáng, đời sống tình cảm rộng mở, vị tha.
3. Vĩnh Xương nhà thơ trào phúng
Nụ cười duyên dáng nhưng hóm hỉnh luôn nở trên môi Vĩnh Xương. Mỗi khi gặp cảnh trái ngang nào, nụ cười đó như trút cả nỗi bất bình của ông vào đối tượng ấy. “Bất bình tắc minh” mà.
Ông phê phán những hủ tục như tục đốt vàng mã. Ông nêu ra cảnh con ma Tây tiều tuỵ, dài ngoẵng, nhìn ma ta “quần áo chất lên đầy mình” mà thèm thuồn. Ông đả phá những thói nhố nhăng chạy theo thời trang. Ông phê phán nhẹ nhàng những chàng trai nói ngọng hát karaoke. Ông cũng đả phá chuyện mua bằng chạy chức, chuyện con ông lớn chết vì nghiện xì ke mà đám ma xe con của cán bộ cấp dưới lũ lượt đi đưa: Bằng thật bằng giả, Đám ma cậu ấm...
Trong xã hội đầy rẫy những kẻ xu nịnh. Còn thời, còn chức còn xu nịnh. Hết thời, hết chức thì tệ bạc không nhìn mặt nhau. Ông mượn con chó cảnh hết thời để khẩy nụ cười thương hại lũ người này: Láo láo lơ đơ đứng mép đường/Thấy con chó cảnh nghĩ mà thương/ Xưa nằm nệm gấm xơi giò lụa/ Nay nhặt cơm rơi nép xó đường/ Xưa đãi nhau trên hàng thượng khách/ Nay khinh nhau dưới mức tầm thường.
(Chó cảnh)
Trong thơ tự trào, Vĩnh Xương cũng tự phê phán những thói hư tật xấu của chính bản thân hay “léng phéng lần trò rởm” hoặc “lê la tán chuyện rờm” nhất là bệnh lười biếng cố hữu: Vẫn mơ viết được dòng hồi ức/ Canh cánh riêng lo cái bệnh lười
(Tự thuật 70)
Nguyễn Công Trứ xưa từng nêu ra nhiệm vụ của kẻ sĩ là gánh vác công việc đời, giáo hoá đời bằng lời nói phê phán cái xấu phát huy cái tốt: Phù thế giáo một vài câu thanh nghị
(Kẻ sĩ)
Thơ trào phúng của Vĩnh Xương cũng nhằm mục đích trên, ông đả kích, phê phán thói hư tật xấu ở đời là muốn xây dựng một xã hội tốt đẹp, hoàn thiện hơn.
Hoài Phương - Nguyễn Vĩnh Lạc
(Lâm Đồng)
|
Chân dung văn nghệ sĩ 
