|
1. Đoàn Lê viết truyện ngắn từ lúc học ở trường điện ảnh, đầu thập kỷ sáu mươi. Lúc đó chị mới khoảng hai mươi tuổi. Đoàn Lê có nhiều tham vọng. Chị đã thử sức mình ở nhiều lĩnh vực nghệ thuật: Hội họa, điện ảnh, văn học. Văn học vốn là thứ bùa mê đối với nhiều người. Đoàn Lê cũng bị thứ bùa mê ấy hút hồn từ lúc còn ngồi trên ghế nhà trường. Chị làm thơ, viết truyện ngắn, tập dượt, tập dượt chăm chỉ mãi cho đến năm 1982. Lúc đó chị viết kịch bản Làng Vũ Đại ngày ấy. Cái kịch bản viết về Nam Cao nhưng không phải chỉ là chuyển thể một truyện ngắn hay tiểu thuyết riêng rẽ nào của tác giả, mà người viết kịch bản phải đọc kỹ toàn bộ tác phẩm của Nam Cao để phân tích rồi tổng hợp lại, tạo ra cái không khí rất Nam Cao của “Làng Vũ Đại ngày ấy”.
Sự phân tích rồi tổng hợp ấy tạo ra một hiệu quả kép. Thứ nhất nó cho ra đời một kịch bản tốt, tạo điều kiện cho đạo diễn thành công. Đó là bộ phim hay về Nam Cao! Thứ nhì, từ công việc viết kịch bản này, Đoàn Lê đã học tập được rất nhiều về công việc viết truyện ngắn của Nam Cao. Đoàn Lê có lần đã thú nhận:
“Tôi rất mê truyện ngắn của Nam Cao. Có thể nói, tôi chịu nhiều ảnh hưởng của nhà văn tiền bối ấy trong nghề viết văn xuôi”.
Có nhà nghiên cứu nói: “Văn Nam Cao chủ yếu hướng nội”.
Thực ra thì văn Nam Cao có cả hướng nội lẫn hướng ngoại.
Hướng nội như Sống mòn, Đời thừa, Trăng sáng. Trong những tác phẩm này, tác giả chủ yếu phân tích tâm lý nhân vật. Chuyện hầu như chẳng có gì.
Hướng ngoại như Chí Phèo. Truyện ngắn này có cốt truyện, có nhân vật, có xung đột, có hoàn cảnh xã hội, có cao trào thắt nút, mở nút...
Năm 1990 Đoàn Lê cho in tập truyện ngắn đầu tiên của mình. Đó là cuốn Thành hoàng làng xổ số, do Nhà xuất bản Phụ nữ ấn hành.
ở ngay hai truyện ngắn đầu tiên của cuốn sách, người đọc đã thấy ngay hai khuynh hướng, hướng nội và hướng ngoại mà Đoàn Lê đã tìm thấy trong bậc tiền bối được ưa thích của mình.
2. Đêm ngân vào có thể như một truyện ngắn đầu tay, nó báo hiệu một khuynh hướng sáng tác của Đoàn Lê. Khuynh hướng hướng nội, phân tích tâm lý, đào sâu vào cái ẩn khuất của tâm hồn con người, cảm thông với những thân phận bất hạnh. Truyện viết khá tinh tế về một mối tình tay ba. Thành hoàng làng xổ số là một truyện ngắn viết theo xu hướng ngược lại. Nó hướng ngoại. Truyện có chuyện, đầy sự kiện và chi tiết, nói về những con người nghèo khổ, chỉ muốn đổi đời bằng xổ số, số đề.
Xu hướng hướng ngoại ấy của Đoàn Lê nổi
lên rõ ràng và đặc sắc nhất là seri truyện ngắn viết về Xóm Chùa. Chúng ta bắt gặp Đất Xóm Chùa, Nghĩa địa Xóm Chùa, Người đẹp Xóm Chùa, Trinh tiết Xóm Chùa, Xóm Chùa thời ung thư. Nam Cao viết về một làng quê thời Pháp thuộc với sự khốn cùng thê thảm của nó. Còn Đoàn Lê thì vẽ ra cho chúng ta xem một làng quê trong quá trình đô thị hóa. Thời gian đô thị hóa là thời gian bản lề, nó là thời gian quá độ chuyển sang đời sống công nghiệp cho nên hiện thực xảy ra vô cùng khắc nghiệt. Các giá trị truyền thống của một xã hội nông nghiệp đang mất đi, và các giá trị mới chưa được hình thành. Chúng ta chứng kiến văn hóa làng cổ truyền đang bị biến đổi hay là đang tan rã. ở những truyện ngắn này những bi kịch về tranh chấp đất đai trong làng xóm xảy ra. Đạo đức xuống cấp (Đất Xóm Chùa). Rồi những cô gái đi lấy chồng Đài Loan, Hàn Quốc (Trinh tiết Xóm Chùa), thậm chí người ta bán cả mồ mả ông cha đi mà không biết (Xóm Chùa thời ung thư).
Đoàn Lê chả phải đi thực tế đâu xa. Dạo ở làng Lủ quê chồng, chị chỉ sống chan hòa với người dân chung quanh, quan sát những con người và sự việc hàng ngày quanh mình mà viết nên những truyện ngắn này. Nam Cao có một làng quê mà ông cắm rễ rất sâu để làm chất liệu cho nghề văn của mình. Đoàn Lê cũng làm như vậy. Có khác chăng giữa hai người, thì chỉ là hiện thực diễn ra mỗi thời mỗi khác, và tâm hồn mỗi nhà văn mỗi khác. Hiện nay, nhà văn nữ đang sống ở một xóm núi Đồ Sơn. Một cái xóm gần núi, gần biển. Đã thấy những truyện ngắn Chốn sơn khê, Rồi Bụt hiện lên, mang hơi thở của cái thị xã du lịch biển này. Cái xóm ven biển cũng đang thay đổi từng ngày. Chắc seri truyện về cái Xóm Núi ấy cũng đang được ấp ủ và đang được viết ra.
Có một điều lý thú khi đọc loạt truyện Xóm Chùa của Đoàn Lê, đó là cảm giác nó có dáng dấp của một cuốn tiểu thuyết thời hậu hiện đại. Cuốn tiểu thuyết gồm những truyện ngắn. Tức là kết cấu của nó lỏng. Cái gắn kết các truyện đó lại là chủ đề văn hóa làng thời hiện đại. Một cái gì đó quý giá đang mất đi và ta đang cố níu giữ nó lại.
3. ít người phụ nữ nào có số phận long đong như nhà văn Đoàn Lê. Hai lần chia tay. Người con trai yêu quý, chiếc lá xanh đã rụng trước lá vàng. Số phận đổ xuống đầu dồn dập như muốn đánh gục người đàn bà đa tài và đa tình này. Những chấn thương tình cảm để lại khá nhiều dấu vết trong những sáng tác của nhà văn. Giường đôi Xóm Chùa kể lại về cuộc chia tay giữa vợ chồng, cái tổ ấm mà nhà văn cố níu giữ nhưng không được.. Mẹ, con và Thánh Thần kể về sự ra đi của người con. Nhà văn đã dùng ngòi bút tự mổ xẻ mình. Truyện ngắn tâm lý khá hay nhưng thật buồn. Giao cảm cuối cùng nói về cái chết của mình và sự giao cảm với người tình tưởng tượng. Rồi có lúc làm thơ, nhà văn cũng viết:
Người đừng năm tiết, bảy tao
Mai ta ra biển, tan vào sóng xanh...
Rồi khi trò chuyện với bè bạn, Đoàn Lê cũng hay nhắc tới căn bệnh kinh niên tiểu đường với những biến chứng khủng khiếp của nó. Chị nói:
“Tôi không để cho bệnh đi trước tôi đâu. Tôi sẽ đi trước nó. Người ta thiếu gì cách chết. Ra biển, tan vào sóng xanh chẳng hạn”.
Có lúc nhà văn nức nở khen một cái truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp. Cái truyện Thiệp viết có khẩu súng lục rồi đòm một phát.
Phải nói rằng, tư tưởng bi quan hay bản năng chết (Thanatos) cũng có sức hấp dẫn riêng. Có người lạc vào miền ảnh hưởng của nó, nếu lạc sâu sẽ thấy khoái cảm, rồi dần dà sẽ bị nó chi phối, nếu không tỉnh kịp sẽ quên mất đường ra. May thay, đối lại bản năng chết còn có bản năng sống (éros). Gặp một hoàn cảnh nào đó, bất thần éros thức dậy.
Bẵng đi ít lâu, bỗng một lần Đoàn Lê nói với tôi: “Em đi theo nhà ngoại cảm tìm hài cốt ông cậu ruột hy sinh trong kháng chiến chống Pháp. Đứng ở bãi tha ma ngổn ngang gò đống, rồi nhà ngoại cảm nói: đứng lẫn với người là vong linh những người đã khuất. Em chợt cảm nhận cuộc đời thật vớ vẩn. Bon chen, tranh giành là vớ vẩn. Giàu sang nghèo đói cũng là vớ vẩn. Cả đến sự nghiệp viết lách cũng là vớ vẩn tuốt. Nghĩ cho cùng, có lẽ trên đời chỉ còn có tình yêu là thật nhất, đáng kể nhất. Tình yêu ở đây em muốn nói theo nghĩa rộng. Có thể tình mẹ con, chị em chẳng hạn”.
Tôi cứ tưởng chỉ là sự triết lý nhất thời của nhà văn mà thôi. Ai ngờ ít lâu sau một loạt truyện ngắn của Lê ra đời. Cổ tích Manơcanh, Chờ Nhật thực, rồi Sex, Rồi Bụt hiện lên. Mà lại toàn truyện tình yêu cả.
Tôi có hai người bạn viết truyện ngắn rất nhanh nhẹn. Nam là Châu Diên. Nữ là Đoàn Lê. Thuở trẻ, có lần Châu Diên bảo tôi:
“Mình có thể viết bất cứ về cái gì. Cậu cứ ra đề. Chỉ một đêm mình sẽ viết xong”.
Bận ấy, tôi chỉ vào con sư tử đá ở Đấu Xảo (Cung hữu nghị Việt Xô). Quả nhiên, sáng hôm sau Châu Diên viết xong truyện ngắn Con sư tử đá. Truyện ngắn chẳng tuyệt vời nhưng cũng xem được, tiếc rằng tôi đã để thất lạc. Năm 2005, có cuộc trình diễn thơ ở Trung tâm Văn hóa Pháp L’eopace. Tên cuộc trình diễn là “Chiều buông những tiếng thở dài”. Nhà thơ trình diễn là Dương Tường. Năm ấy Tường bảy mươi ba tuổi nên họa sĩ Nguyễn Minh Thành dùng bảy mươi ba chiếc cối đá để tượng trưng sắp đặt. Lẽ dĩ nhiên tôi và Châu Diên đều có mặt. Nhớ lại chuyện xưa, tôi bảo Châu Diên:
“Mình đố ông có một truyện ngắn về bảy mươi ba chiếc cối đá kia đấy”.
Tôi cũng không ngờ chỉ mấy hôm sau Châu Diên viết xong truyện ngắn “73 chiếc cối đá”. Tôi đọc thấy truyện này rất có duyên. Truyện tình mà còn ngậm ngùi là đằng khác. Đúng với chủ đề cuộc chơi thơ “Chiều buông những tiếng thở dài”.
Cho đến hôm Đài Truyền hình báo tin sắp có nhật thực toàn phần. Đoàn Lê gọi điện mời tôi về Đồ Sơn ngắm nhật thực. Lại còn nói có nhiều bạn bè lắm. Tôi xin phép có việc bận không về được. Tôi bảo:
“Nhưng nếu em viết được một truyện ngắn về nhật thực thì hay đấy”.
Đoàn Lê nói:
“Viết được. Em nhất định sẽ viết một truyện ngắn tên là Chờ Nhật thực”.
Và chỉ ít lâu sau, tôi thấy truyện ngắn xuất hiện cùng với cái sapô giới thiệu của nhà văn Hồ Anh Thái: Nhà văn Đoàn Lê sắp 70. Thế mà đọc văn chị, ta có cảm tưởng chị mới u30.
Còn tôi, khi đọc xong tôi lại nghĩ sang chuyện khác. Tôi thầm nhủ:
- Thế là những tư tưởng tiêu cực đã lùi xa. Cô ấy đã giữ đúng lời hôm nao. Cô ấy đã viết truyện tình yêu. Thanatos đã rút lui, éros đã thắng.
Mà quả thực, người phụ nữ này có bản năng sống phi thường thật. Trong những ngày khủng hoảng, Đoàn Lê đã làm đạo diễn mấy bộ phim, vẽ hàng chục bức tranh, viết mấy cái kịch bản phim, viết mấy chục truyện ngắn, một cuốn tiểu thuyết. Tôi cũng chẳng biết Đoàn Lê phân chia thời gian làm việc như thế nào, lấy thời gian làm việc vào lúc nào, bởi vì mỗi lần tôi có dịp về chơi, đều thấy nhà chị đông nghìn nghịt những khách. Khách văn thơ từ Hà Nội, Huế, Bắc Giang, những fan hâm mộ, những họ hàng con cháu, những nhà báo...
4. Cũng cần phải nói thêm một điều. Phong cách truyện ngắn của Đoàn Lê mấy năm gần đây ngày càng đa dạng.
Ngoài những truyện thiên về tả thực và phân tích tâm lý ta thấy nhiều truyện mang yếu tố ảo hơn như Lên ruồi, Nhân bản hoặc mang yếu tố hiện đại như Sex hoặc sử dụng nhiều đến trí tưởng tượng tổng hợp hơn (immagination synthétique), nghĩa là tác giả dùng hư cấu bịa đặt tổng hợp những trải nghiệm của cả đời mình ra để viết như Chờ Nhật thực, Cổ tích Manơcanh, Tình Guột.
Sự tưởng tượng tổng hợp - đó là điều làm nên sự khác biệt giữa các nhà văn tiền bối và nhà văn hiện đại. Thời hiện đại, cách suy ngẫm cũng thay đổi. Nó đòi hỏi phải phóng khoáng hơn, cởi mở hơn. Nhà văn tiền bối có chất liệu hiện thực là tâm hồn mình, là những gì xảy ra quanh mình. Sự tưởng tượng tổng hợp cho phép kết nối những không gian lạ, những thời gian rất cách xa nhau, những liên tưởng bất ngờ lý thú, cho phép động tới những vấn đề mà người ta ngần ngại nói tới. Truyện ngắn Sex nghe cứ tưởng chuyện tình dục nào đấy ghê gớm lắm. Thực ra chỉ là câu chuyện một anh chàng cave. Xưa, nàng Kiều bán thân. Nay, còn có chàng Kiều bán thân. Thật buồn đến nẫu ruột. Truyện ngắn Nhân bản là một hiện thực chưa xảy ra, nhưng chắc chắn rồi sẽ xảy ra.
Sự tưởng tượng tổng hợp - Có lẽ đó là một cách lý giải tại sao giới trẻ lại thích đọc văn Đoàn Lê. Và nó cũng lý giải tại sao nhà văn Hồ Anh Thái lại nói Đoàn Lê u70 lại viết như một u30.
5. Để kết thúc bài viết, tôi xin phép được mô tả lại cái không gian sống mà Đoàn Lê, trong truyện ngắn, thường gọi là cái tổ cò của mình. Tôi nghĩ không gian sống rất ảnh hưởng tới văn chương con người.
Đó là một khu đất chừng hơn 400m, thuộc Đồ Sơn, cách biển vài trăm mét, dựa lưng vào quả núi Mẫu. Xóm Núi đó lại gần đường ô tô. Ra khỏi ngõ chừng vài chục mét là đến phố. Có thể nói ngôi nhà Đoàn Lê vừa quê, vừa tỉnh, lại vừa biển.
Căn hộ có hai ngôi nhà A và B. A sát ngõ vào, đó là xưởng vẽ và phòng viết của nhà văn. B là nhà khách và nhà ăn, cũng là nơi ở của đứa cháu gái.
Vì đất ở đây thấm nước rất nhanh không thể đào ao được nên nhà văn xây một cái bể xi măng chừng 20m2, vừa dùng làm ao thả cá vàng, vừa dùng làm chỗ nuôi những con ếch nhái, ễnh ương để chúng kêu vang đến khuya những đêm mưa dầm. Nó cũng là nơi dụ dỗ mấy con chim bói cá thỉnh thoảng bay đến rình bắt những chú cá vàng.
Khu vườn trồng nhiều hoa. Bụi tầm xuân lấp ló bên cửa sổ. Hoa tigôn đỏ ối góc vườn. Rồi mẫu đơn đỏ, mẫu đơn vàng nở rực rỡ. Mẫu đơn trắng thơm kín đáo thỉnh thoảng lại lan tỏa vào bên trong xưởng vẽ. Còn phải kể đến những cây cau hoa trắng thơm ngát những sớm mai mùa hạ.
Người ta bảo cây rất thân với người. Cây cảm nhận được tình cảm của con người. Cây và người tác động qua lại với nhau.
Ngoài những cây hoa ấy ra, tôi xin kể thêm hai cây đặc biệt. Hai cây này thân gỗ, có bóng mát, cao tới 5 - 6 mét và 7 - 8 mét.
Cây thứ nhất là cây lộc vừng mọc ngay ở thềm nhà B. Đoàn Lê bảo:
“Rõ ràng lúc tôi mới trồng, cây lộc vừng chỉ có một gốc. Thế mà lớn lên nó lại thành hai gốc. Hai gốc khỏe khoắn ngang nhau nay đã to, mỗi gốc hơn bắp đùi. Tôi và Tảo cùng ở với nhau. Thành thử cứ cảm giác như nó là cây bản mệnh của hai chị em”.
Đoàn Thị Tảo và Đoàn Lê là hai chị em trong mười hai chị em con cụ lang. Lê là đốt thứ chín. Tảo là đốt thứ mười. Tảo là nhà thơ Hải Phòng nổi tiếng với bài thơ Chị tôi.
Tảo là người tận tụy với gia đình. Một mình cô đã hầu hạ mẹ già hơn mười năm liệt giường. Cũng chính bàn tay cô đã chăm bẵm cho ba đứa con của Lê. Rồi đến cả lũ cháu, con của ba đứa con Lê, cũng phải có tay của bà Tảo săn sóc... Cho nên, khi về già cùng sống với nhau, họ rất thận trọng chăm sóc hai gốc cây lộc vừng. Thậm chí, đối với cây ấy, Đoàn Lê như có chút mê tín. Cây mọc xum xuê quá, cô cũng không dám tỉa cành. Cô nói:
“Sợ rằng, chặt cành, cây nó đau thì sao. Trong hai gốc ấy, gốc nào ốm đau cũng đều thương cả”.
Cây thứ hai là cây ngọc lan trước cửa nhà A, trước xưởng vẽ. Hơn 10 năm về trước, Đoàn Lê được tặng cây ngọc lan khẳng khiu như ngón
tay út, trồng trong một chậu cảnh. Trồng trong chậu cây lan èo uột không lớn lên nổi và mãi chẳng có hoa. Một khách đến chơi nói:
“Cây ngọc lan là loại cây thân gỗ cao ngút trời. Có cây cổ thụ thân một người ôm không xuể. Bắt nó sống tù túng thế kia, làm sao có thể đơm hoa. Hãy giải phóng cho nó”.
Đoàn Lê nghe ra, đập vỡ cái chậu cảnh. Rồi bê cả cái chậu vỡ ấy, đào hố, chôn xuống đất. Hôm nay thân cây lan đã bằng bắp đùi. Cây lan đã cao tới 7 mét.
Mùa hè, tôi về thăm, Đoàn Lê khoe:
“Cây lan của em đã có chim làm tổ. Đấy anh đã trông thấy cái tổ xinh xinh làm bằng ba chiếc lá khâu lại kia không? Lũ chim non đã nở, bay đi rồi. Và thích nhất là cây lan đã ra hoa. Anh thấy chưa, hoa lan trắng muốt, rụng đầy sân”.
Tôi xin chúc Đoàn Lê như cây lan kia, sinh thêm được nhiều bông hoa lan vừa trắng tinh vừa thơm ngát./.
Nguyễn Xuân Khánh
(Hà Nội)
|
Lý luận phê bình 
