|
Nhà văn Vũ Bão trước lúc ra đi về cõi vĩnh hằng đã kịp gửi lại cho độc giả một cuốn tiểu thuyết dồn trút những điều tâm huyết suốt một đời cầm bút: “Utopi một miếng để đời”. Utopi gợi nhớ tới tác phẩm “Utopia” của Thomas More viết năm 1516, mô tả một xã hội không có thật, từ đó Utopia có nghĩa là “không tưởng”. “Utopi một miếng để đời” đã kể chuyện anh thợ chuyên làm thịt chó lên ngôi thành bao chuyện tức cười. Từ chuyện quốc gia đại sự đến chuyện ăn uống, tắm táp. Từ vấn đề an ninh, quốc phòng, y tế, giáo dục đến vấn đề nam nữ… hôn nhau, tất tật đều bộc lộ những bất cập, yếu kém, non nớt, ấu trĩ, lạc hậu…và con đường đi đến chỗ hoàn thiện dường như còn rất xa vời , rất gian nan.
Utopi của Vũ Bão là thủ đô của vương quốc Balôđitxtan theo chế độ quân chủ lập hiến. Thái tử Balôđitxtan nhân một lần du lịch nước Nam xứ á châu đã được thưởng thức món thịt chó tại một nhà hàng ở thôn Chè, xã Trà Thủy, huyện Sông Trà, tỉnh Trà Lý và đâm ra mê mẩn. Về nước, Thái tử bèn mời anh thợ thịt chó Phạm Thế Hệ sang xứ Balôđitxtan để phổ biến món ăn có một không hai này. Thế là câu chuyện bắt đầu mở ra theo bước chân và hành trình ra nước ngoài của anh thợ giết chó thôn Chè. Truyện của Vũ Bão là cả bức tranh xã hội sống động với muôn mặt đời sống.
Từ chuyện thịt chó, Vũ Bão tự do phóng bút đến chuyện quốc gia, dân tộc. Có chuyện xứ Balôđitxtan thanh bình, Thái tử không muốn làm Quốc vương, họp hành ít, lễ hội không vẽ vời, cái gì lợi được cho dân thì làm cho dân, đem cho dân. Utopi là một đất nước có sự công bằng trong luật pháp. Hoàng tử Ghita Đamua là vị quan tòa công minh, chính trực nhất: Có lần tòa án thủ đô Utopi xử một thanh niên 5 năm tù về tội cưỡng dâm. Anh ta chống án và lẵng nhẵng đâm đơn đi kiện khắp nơi và may mắn đến được Thái tử. Vốn tính thương người, Thái tử mời anh ta lên và kiên nhẫn nghe anh ta kể từ đầu đến cuối rồi khẳng định đây chỉ là một vụ thông dâm nhưng người đàn bà muốn giấu chồng mối tình vụng trộm của mình nên đã láu cá biến cuộc gặp gỡ thường kì của mình thành một vụ cưỡng dâm, mà ở Baloditxtan tội cưỡng dâm cũng bị xử nặng không kém tội cướp nhà băng. Thái tử đến tòa án đọc đi đọc lại hồ sơ rồi bảo Chánh án gọi cô ta lên. “Thái tử hỏi: Anh ấy hiếp chị ở đâu? Cô ta trả lời: Thưa Thái tử, anh ấy hiếp con ở nhà tắm ạ. Thái tử bảo chị ta đưa đến nhà tắm rồi hỏi: Nhà tắm chật chội thế này anh ấy hiếp chị thế nào được? Cô ta vẫn hồn nhiên trả lời: Thưa Thái tử, anh ấy hiếp đứng ạ.Thái tử vẫn bình tĩnh hỏi: Anh ấy cao còn cô thì thấp, làm sao anh ấy hiếp được cô? Cô ta thật thà trả lời: Thưa Thái tử, anh ấy xui con ra nhặt mấy viên gạch vào kê cho con đứng. Thái tử bảo cô ta ghi đúng lời khai rồi đưa tờ khai cho Chánh án. Tòa án thủ đô Utopi mở phiên phúc thẩm, bác phán quyết của phiên sơ thẩm. Anh thanh niên vô tội, cô người yêu của anh phạm tội vu cáo, nhận hình phạt 5 năm tù cho hưởng án treo. Từ đấy trở đi, anh không thèm nhìn mặt cô người yêu trước nữa và nhân dân thủ đô Utopi cũng không nhìn thấy mặt ông Chánh án thành phố nữa. Tòa án tối cao lột lon Chánh án và đưa ông lên công tác tại vùng núi Taihosin để ông có thời gian suy ngẫm về tai họa ông suýt đổ lên đầu người dân vô tội.
“Vấn đề dân chủ, bình đẳng ở đây cũng được Hoàng gia và Chính phủ Balôđitxtan đưa ra phân tích và thực hiện đến nơi đến chốn: “Quốc vương và Thủ tướng nói giải phóng phụ nữ không phải chỉ đưa một phụ nữ lên làm Phó Thủ tướng hay một Bộ trưởng (…). Giải phóng phụ nữ ở Balôđitxtan nghĩa là mỗi chị em chúng em được dùng nồi điện Nhật Bản, bếp ga Mỹ, bếp điện Nga, ấm đun nước điện Hàn Quốc, máy xay thịt Anh, nồi hầm Nga, máy rửa bát đĩa Mỹ, chảo rán không dính Pháp, nồi hấp Trung Quốc, lò vi sóng Nhật Bản, máy hút bụi Pháp, máy điều hòa nhiệt độ Nhật Bản, máy giặt Hàn Quốc, chúng em vừa làm vừa nghe ca nhạc, xem các chương trình ti vi (TV), học các chương trình toán lý hóa trên TV, xem các chương trình thời trang, các kiểu tóc, các kiểu giày dép trên TV (…). Chồng đánh vợ, người vợ chỉ cần nhấc máy điện thoại gọi đến đồn cảnh sát gần nhất, lập tức cảnh sát đến gõ cửa ngay”. Nói chuyện một đất nước nào đó xa xôi mà như thấy những vấn đề nhạy cảm của đất nước mình ngay trước mắt và ước mong cho Utopi là hiện thực ở xứ mình.
Mạch truyện cứ thế phát triển trên cái trục chính được nhân vật “tôi” kể một cách hồn nhiên với những đoạn rẽ ngang khá hợp lý. Mỗi câu chuyện đều lấp lánh nụ cười hóm hỉnh của Vũ Bão, xâu chuỗi tất cả lại, người đọc có một “đời cười” bất tận.
Đầu tiên là chuyện hành trình đi tìm việc làm của anh thanh niên làng Chè cùng những đồng hương của anh. Họ làm giấy xin làm công nhân của Viện thiết kế “đi công nhân hay hơn vì công nhân là giai cấp lãnh đạo cách mạng”. Được nhận vào làm và được đón tiếp chu đáo nhưng đến nơi mới ngã ngửa người ra: “Đúng là Viện thiết kế tổng hợp lâm nghiệp Hà Nội thật nhưng cán bộ-kể cả kỹ sư, cán bộ trung cấp và công nhân đều đi tác nghiệp trên rừng. Nếu bở ăn, các ông ở Viện đã nhanh chân đưa con đưa cháu- cùng lắm cũng phải đến phần cánh người trong họ, ngoài làng, làm gì đến lượt chúng tôi (…). Từ đấy chúng tôi bảo nhau đừng xin vào các cơ quan trung ương, họ sẽ tha lôi mình khắp trên rừng dưới bể.” Rút kinh nghiệm lần này, anh thanh niên làng Chè đăng ký xin đi lao động xuất khẩu, làm đơn xin đi, làm lý lịch, làm giấy khám sức khỏe, sao văn bằng tốt nghiệp THPT, bằng Tổ quốc ghi công, Bằng khen chạy nhanh nhất huyện, Bằng khen chạy thứ ba toàn tỉnh với hy vọng được chiếu cố. Thế nhưng đơn của anh vẫn bị xếp xó bởi “Bố tôi bảo: Thời buổi này, mày đi qua cửa nào thì phải đóng tiền cho cửa ấy… Mày cứ nghĩ mà xem, ai uống nước lã mà chạy công, chạy việc cho mày sang Tây xem tư bản giãy chết văng cả ti vi, tủ lạnh, máy khâu, đầu đĩa, bàn là, xe máy ra cho mày đóng thùng mang về nước.”
Đến chuyện ngành giáo dục: “Xóm giữa có một tay thuộc loại tối dạ nhưng nhờ nhà trường mót cái huân chương nên năm nào cũng phấn đấu một trăm phần trăm lên lớp, cậu ta đã có người đun lên lớp. Từ lớp một đến lớp chín thì còn được, nhưng khi vào trường THPT, cậu ta phải nghiến răng leo lên, không thày bà nào đun lên được, thế là đành tuột xích.” Còn anh thanh niên khi cố vận dụng hết những từ đã học để nói một câu tiếng Anh với Sayonara (cô gái đón tiếp anh) “Tôi rất xúc động trước tấm lòng mến khách của dân Balôđitxtan” thì cái giọng làng Chè cộng vốn tiếng Anh do các thày người Giao Chỉ dạy khiến Sayonara phải nhẹ nhàng trả lời là: “Xin lỗi, tôi không biết nói tiếng Đức.”
Rồi đến chuyện của ngành y tế, chuyện anh thanh niên thôn Chè đưa bà mẹ bị đau bụng vào bệnh viện huyện: “Cô y tá sờ sờ nắn nắn bụng bà cụ rồi ngẩng đầu hỏi tôi: Muốn kim to hay kim nhỏ đây? Tôi thật thà trả lời: Kim nào khỏi bệnh nhanh là được. Cô y tá lùi vào trong phòng, với tay lấy bao da, kéo roạt một cái cho nắp bong ra, lấy cái đo huyết áp rồi vừa quấn tấm băng rỗng quanh cánh tay mẹ tôi vừa nói: Đấy nhá, sau này đừng oán chúng tôi không báo trước. Nói đoạn cô bóp quả bóng cao su cho tấm băng màu xam xám quấn quanh cánh tay mẹ tôi căng dần lên. Chắc cô bóp quả bóng quá tay, nên mẹ tôi tự dưng không thấy đau bụng nữa mà cứ thấy nhưng nhức ở cánh tay như ngày bọn Pháp đóng ở bốt Chè xuống làng bắt phu đã trói mẹ tôi lại để uy hiếp những người định trốn”, anh phải vội chạy ra cổng mua cái phong bì, nhét tờ 50.000 đồng dúi vào túi áo blouse của cô thì bà mẹ mới được đưa vào phòng cấp cứu cho bác sĩ khám.
Rồi đến chuyện cán bộ lãnh đạo tha hóa, biến chất. Có vị cán bộ làm Chủ tịch xã, rất vô trách nhiệm dẫn đến hậu quả con đê của xã bị vỡ, dân làng lâm vào cảnh khốn quẫn nhưng ông chỉ bị “nghiêm khắc kiểm điểm, nghĩa là ngồi viết bản kiểm điểm, tống vội mọi tội lên cho trời. Lúc chỉ đạo chống hạn, ông thường kêu gọi cấp dưới chống trời, lúc rao giảng cho trường Đảng huyện, ông nhồi nhét cho các tín đồ của ông: không những chúng ta phải cải tạo thế giới, chúng ta còn phải cải tạo cả thiên nhiên. Đến khi muốn chạy tội, ông viện cớ điều kiện khách quan – tức là mưa to gió lớn như thế thì đê xi măng cốt thép ở Hà Lan cũng đành thúc thủ.” Trong một lần đi công tác, ông đã sàm sỡ cô cán bộ Đoàn ngồi cùng xe, có người tố giác, thế là ông bị cấp trên “giáng cho cái án khiển trách và rút lên làm Phó Giám đốc Sở Thể dục thể thao.” “Không biết còn ở nơi nào trên quả đất này lại có chuyện làm hàng vạn người khổ sở sống cảnh màn trời chiếu đất thì không việc gì nhưng đến khi chỉ làm cho một người sướng thì lại bị hạ tầng công tác như ở cái huyện tôi.”
Rồi đến chuyện của ngành giao thông vận tải: anh lái xe tuy nhìn thấy đèn đỏ rồi nhưng cứ phóng xe vượt qua. Bỗng dưng…Tuýt…uýt. Hai cảnh sát giao thông đứng sau mép tường cầm dùi cui vẫy xe dừng bánh. “Anh lái xe vội rút túi lấy tờ giấy “xanh lá cây” kẹp vào giấy tờ xe, đẩy cửa chạy ngay xuống. Một “ông núp bảo nhỏ anh lái xe: Có thế này thôi à? Anh lái xe xoa hai bàn tay vào nhau: Xin anh giơ cao đánh khẽ. Một ông núp nói ngay: Các anh mày thức cả đêm chốt ở chỗ này, chú em nghĩ sao cho hợp tình hợp lý. Anh lái xe vẫn xoa xoa hai bàn tay vào nhau: Đấy là em lo phần bia phở còn cà phê với thuốc lá, anh bắt con xe sau. Hai ông núp mỉm cười thông cảm với thằng em nhanh trí…”
Rồi đến chuyện nét tính cách xấu trong tâm lý người Việt “Một ông Tiến sĩ Sử học lâu nay chỉ chuyên tâm nghiên cứu thủy tổ loài người là con khỉ hay con ngựa. ông đã nghiên cứu từ thứ dân đến huyện trưởng, tỉnh trưởng, thứ trưởng, tổng thống, từ hạ sỹ đến trung sỹ, đại úy, thiếu tá, trung tướng, đại tướng vẫn hay ra đòn kiểu đá hậu, tuy mỗi thời, mỗi nước có cải tiến đi một chút cho phù hợp với phong tục, tập quán, hiến pháp, luật lệ nhưng miếng võ cơ bản vẫn là đá hậu theo gien di truyền.” Sống trong thế giới thông tin và hội nhập nhưng đa phần thanh, thiếu niên vẫn mù kiến thức giới tính và thiếu hiểu biết văn hóa phương Tây. Nghe thằng Đom – một thanh niên may mắn được đi xuất khẩu lao động ở Đông Đức, kể chuyện bãi biển nước người có cảnh tắm tiên “Đứa nào cũng bảo thằng Đom bốc phét, nước Đức là quê hương cụ Các Mác, không đời nào lại diễn công khai cái trò dâm ô, trụy lạc đó. Chỉ có bọn tư bản giẫy chết chúng mới sống gấp như thế thôi.” Thiếu hiểu biết nhưng lại rất tò mò thích nhìn trộm, xem lén. Anh thịt chó làng Chè muốn vào khu tắm khỏa thân là nhằm mục đích nhìn cho đã thân thể người khác (hơn nữa, người Tây hẳn hoi) chứ không phải nhằm mục đích thư giãn cơ thể. Thế nhưng lại khó vượt qua cái xấu hổ, tự ti cố hữu của anh nông dân sinh ra và lớn lên ở vùng đất ngàn năm trồng lúa nước. Cho nên anh ta mới “Nói người thì dễ, nhưng đến lượt mình tôi cứ phải đắn đo chán chê mê mỏi rồi cuối cùng tôi phải tự làm công tác chính trị cho chính tôi mới buồn cười chứ…Mày muốn xem hàng của Tây thì ít ra mày cũng phải trình làng cái của mày đi đã chứ… Mày nghiến răng lại “Triển lãm” một cái nhưng mày lại được thỏa thích ngắm nghía những trăm cái, toàn là hàng độc, lần đầu tiên mày nhìn thấy trong đời…”
Còn rất nhiều những chuyện khác nữa như tình trạng tham ô, lãng phí, ăn bớt ăn xén kinh phí xây dựng các công trình phúc lợi, tiêu “tiền chùa” vô tội vạ; chuyện lời nguyền của dòng họ Đamua như gửi gắm nỗi lo lắng về một nguyên tắc độc tôn, khép kín; chuyện giới thiệu món ăn mộc tồn “quốc hồn quốc túy” ra thế giới … Utopi đã dịch chuyển dần dần tương đồng với những điều chưa hoàn thiện ở đất nước xa kia.
Chất humour thấm đẫm từng trang sách, từng câu chuyện, cái cười của Vũ Bão trong tiểu thuyết này khi dí dỏm, lúc sảng khoái, lúc giễu nhại nhưng đằng sau đó chất chứa một sự suy ngẫm, có cả tiếng thở dài trước những ngổn ngang bề bộn chưa được dọn dẹp trên thế giới này. Và trên hết là tấm lòng thiết tha với con người và xứ sở, là niềm kỳ vọng vào một xã hội ngày cành tốt đẹp và văn minh hơn./.
Trần Thị Hạnh
|
Lý luận phê bình 
