Dưới tiêu đề “Giữ gìn, phát huy sắc thái văn hoá địa phương trong sáng tác văn học nghệ thuật”, cuộc hội thảo truyền thống lần thứ VI năm 2011 của nhóm 8 Hội Văn học nghệ thuật các tỉnh, thành phố phía Bắc (VN8) được tổ chức ngày 24/11 tại Ninh Bình. Cửa biển xin giới thiệu tham luận của nhà thơ Nguyễn Thanh Tuyên (Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hải Phòng) trong hội thảo.
Cửa biển Hải Phòng, thành phố Hoa Phượng Đỏ, nơi đầu sóng ngọn gió từ bao đời luôn phải gồng mình đối chọi với thiên tai, địch họa, hứng chịu bao gian lao vất vả. Từ thời Hai Bà Trưng, nữ tướng Lê Chân được giao trấn ải đất Hải Tần phòng thủ giữ vị trí tiền tiêu khu vực Đông Bắc. Hải Phòng trong lịch sử lâu dài đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc, đã hình thành nên một vùng đất văn hiến vừa đậm đà văn hóa Việt vừa có sắc thái riêng độc đáo. Qua các thời đại đã để lại những kiến trúc đền miếu, đình chùa, đài tháp; những làng nghề, với nghệ thuật tạc tượng, múa rối nước, ca trù, hát Đúm, lễ hội chọi trâu... là những dấu ấn văn hóa đặc sắc giầu chất nhân văn.
Trong quá trình phát triển của thương cảng và phố thị, Hải Phòng thành chốn hợp lưu, quần cư. Người tứ xứ tha hương tới đây trú ngụ góp phần hình thành nét văn hóa đa dạng, đan xen, tạo ra nét đặc thù phong phú, sinh động cho văn chương xứ sở. Chính mảnh đất này đã nhen nhóm cảm hứng sáng tạo, đã làm nên tên tuổi nhiều văn nghệ sĩ. Hơi thở của vùng miền ăn sóng nói gió, đậm phong vị mặn mòi, giầu chất biển cả đã ùa vào trong tác phẩm của họ.
Nhà thơ Nguyễn Thanh Tuyên đọc tham luận tại hội thảo
Ảnh: Hoàng Vũ
Người Hải Phòng tự hào ngay từ những năm 30 của thế kỉ XX, Thế Lữ mở đầu cho phong trào Thơ mới. Trần Tiêu, Khái Hưng khởi tạo một xu hướng sáng tác của Tự lực Văn đoàn. Rồi Văn Cao đa tài, Nguyễn Huy Tưởng sâu sắc ý nhị, Nguyễn Đình Thi lịch lãm, sang trọng...đều xuất phát điểm từ vùng cửa biển đầy sóng gió này.
Đặc biệt, Hải Phòng có một nhà văn gắn bó với những phận người cùng khổ lam lũ trong những ngõ hẻm, đường tàu, bến sông, bãi chợ, xóm nghèo... và nhức nhối đau với từng nỗi đau của những thân phận khốn cùng - Đó là Nguyên Hồng. Hiện thực chua chát được phơi bày trong thiên tiểu thuyết Bỉ vỏ sắc sảo, tài hoa của ông ngay từ tuổi vị thành niên. Những địa danh, những khuôn mặt bần hàn của bao kiếp người xô giạt vào trong ông , giúp ông viết hàng loạt truyện ngắn và bộ tiểu thuyết đồ sộ mang tên Cửa biển gồm 4 tập: Sóng gầm, Cơn bão đã đến, Thời kì đen tối, Khi đứa con ra đời. Mồ hôi, nước mắt của Nguyên Hồng đã hóa thành tài sản quốc gia .
Đất Cảng còn là nơi góp phần nuôi dưỡng nhiều văn tài khác. Thành phố Hải Phòng mãi mãi lưu giữ những kỉ niệm khó quên một thời từng sống, từng góp phần rèn giũa những cây bút như Nguyễn Quang Thân, Thanh Tùng, Nguyễn Khắc Phục, Chu Văn Mười, Nguyễn Thụy Kha, Vân Long, Trung Trung Đỉnh, Lê Điệp, Nguyễn Tùng Linh...
Văn nghệ thành phố Hoa phượng đỏ luôn có sự kế thừa và phát triển. Hiện nay Hội Nhà văn Hải Phòng (1 trong 9 thành viên của Hội Liên hiệp VHNT Hải Phòng) có 123 hội viên gồm 81 tác giả thơ và 42 tác giả văn xuôi (trong đó có 26 người là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam).
Một số nhà văn miệt mài lao động văn chương từ thời chống Pháp như Nguyễn Viết Lãm, Nguyễn Dậu, Mai Vui... Kế theo là lớp nhà văn thời chống Mỹ như Bùi Ngọc Tấn, Thi Hoàng, Trịnh Hoài Giang, Đoàn Lê, Lưu Văn Khuê, Phạm Ngà, Nguyễn Thanh Toàn, Trần Lưu, Vũ Hiển, Vũ Châu Phối,Trần Quốc Minh, Trần Tự, Nguyễn Thị Hoài Thanh...
Sau 1975, Hải Phòng xuất hiện nhiều tên tuổi mới như Bão Vũ, Vũ Thị Huyền, Dư Thị Hoàn, Mai Văn Phấn, Đồng Đức Bốn, Tô Ngọc Thạch, Phạm Xuân Trường, Hoài Khánh, Thúy Ngoan... Họ đã đóng góp đáng kể cho văn học thời kì đổi mới. Chỉ tính trong 10 năm gần đây, các nhà văn Hải Phòng đã cho ra mắt trên 100 đầu sách. Bao gồm hơn 10 tiểu thuyết, hàng chục tập truyện ngắn và hơn 60 tập thơ. Một số truyện đã được chuyển thể dựng phim nhựa, phim truyền hình. Tính từ năm 2000 đến nay các nhà văn, nhà thơ đất Cảng cũng giành được nhiều giải thưởng, đặc biệt nhà thơ Thi Hoàng được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.
Chúng tôi không có tham vọng trình bày toàn cảnh văn học Hải Phòng, cũng thật khó điểm qua được những tác phẩm góp phần làm lên diện mạo văn học trong giai đoạn đổi mới, chỉ xin nêu một số gương mặt tiêu biểu:
1. Nhà văn Bùi Ngọc Tấn : Văn ông có sức nặng và chiều sâu chắt ra từ hiện thực đất Cảng, từ những oan trái của số phận người. Ngòi bút của ông tinh anh, thâm hậu, trầm tĩnh. Truyện của ông hấp dẫn người đọc bởi sự dung dị mà hài hước hóm hỉnh. Ông mổ xẻ bóc trần cái xấu, cái ác, khao khát vươn tới cái thiện, cái đẹp ở cõi người. Nhiều tập như Viết về bè bạn, Người chăn kiến , Biển và chim bói cá... Mấy ai hay, ông vừa là tác giả vừa là nhân vật trong truyện. Sách của ông được tái bản và đã được dịch sang tiếng Anh, tiếng Pháp.
2.Nhà văn Bão Vũ: Một kiến trúc sư lịch lãm, uyên bác. Hàng loạt tác phẩm phong phú về đề tài, văn phong sang trọng, trí tuệ và bay bổng như: Thung lũng ngàn sương, Vết thương trong không gian, Hỗn hương, Ván bài tỷ điểm tử, ...với các tập truyện ngắn, tiểu thuyết: Mây núi Thái Hàng, Cánh đồng mơ mộng, Biển nổi giận, Hoang đường, Vĩnh biệt vườn địa đàng,…đã khiến Bão Vũ đoạt nhiều giải cao của báo Người Hà Nội, báo Văn nghệ, Hội Nhà văn Việt Nam. Tác phẩm của ông có mặt trong nhiều tuyển tập truyện hay của các nhà xuất bản. Một số tác phẩm của Bão Vũ được dịch ra tiếng Anh và nhiều truyện được đưa lên phim.
3. Nhà văn Đình Kính: Từng là lính Hải quân, nên ông rất thành công trong khai thác đề tài chiến tranh. Ông truy tìm và nhận diện thương tổn chiến tranh, phát hiện những éo le thân phận cũng như những bi kịch nghiệt ngã sau cuộc chiến. Ông xúc động trước sự hy sinh thầm lặng của bao đồng đội mình. Biển Đông đã cuộn sóng trong 14 tập sách bao gồm tiểu thuyết, truyện và kí của ông. Nhà văn Đình Kính đã được nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam cho tiểu thuyết Sóng chìm. Ông có một số kịch bản phim được trình chiếu trên màn ảnh nhỏ.
4. Nhà thơThi Hoàng: Là nhà thơ thuộc thế hệ chống Mỹ. Sự cách tân bền bỉ đã đem lại hiệu quả thẩm mỹ cao đóng góp cho nền thi ca đất nước. Thi Hoàng kì công xây dựng hình tượng trong thơ và làm sang làm đẹp thơ bằng trau chuốt sáng tạo ngôn từ. Đọc Gọi nhau qua vách núi, Bóng ai gió tạt, Đom đóm và sao, Ba phần tư trái đất ... ta thấy ông quan sát tinh tế, giàu suy tưởng và luôn bột phát những suy nghĩ xuất thần. Thơ Thi Hoàng chứa đựng những triết lí bền vững.
5. Nhà thơ Đồng Đức Bốn: Được gọi là Thi sĩ đồng quê bởi lục bát là bản năng của ông. Đồng Đức Bốn mang chất quê, ngông ngạnh nhưng biết kế thừa của thể thơ mang hồn cốt Việt lại hiện đại hóa nó bằng vốn từ vựng không quá giàu có của mình.Tài hoa của một người được công nhận bởi làm ra những câu lục bát lấp lánh từ ngôn ngữ dân dã, quê kiểng. Một cuộc đời thơ không dài nhưng ông để lại tới 600 bài thơ thì thật đáng khâm phục.
6. Nhà thơ Mai Văn Phấn : Quê tận Kim Sơn, Ninh Bình, nhưng thơ có hồn biển trong gió lộng và cánh sóng Hải Phòng. Sau thời kì đầu làm thơ ghi lại cảm xúc bằng những thể thơ truyền thống, ông mạnh dạn rẽ ngang đi tìm hướng mới cho riêng mình. Ông dồn nhiệt huyết thể nghiệm thơ, quyết liệt đổi mới thi pháp. Và Mai Văn Phấn đã thành công. Thơ ông thường không vần điệu, ít nhịp phách, hiệu quả ngôn ngữ phát huy cao nhờ vào tài bố cục và sắp xếp từ vào những dạng thức khác nhau trong không gian nhiều chiều. Đọc thơ ông không dễ, đòi hỏi nghiền ngẫm và dành nhiều thời gian. Mai Văn Phấn và Đồng Đức Bốn đã tạo ra hiện tượng văn học đất Cảng.
Còn có thể kể ra nhiều tên tuổi góp phần làm nên diện mạo đặc sắc của văn chương Hải Phòng như Phạm Ngà, Lưu Văn Khuê, Hồ Anh Tuấn, Kim Chuông, Vũ Thị Huyền...Lại có nữ sĩ đa tài như Đoàn Lê đã thành công trên nhiều lĩnh vực như văn học, điện ảnh và hội họa. Đặc biệt nhà thơ Trần Quốc Minh yếu đau nhưng đã viết về Hải Phòng với 1700 câu trong trường ca Gió thổi từ biển. Hay nhà văn Nguyễn Dậu có 30 đầu sách, nhưng những ngày lâm bệnh cuối đời vẫn run rẩy viết, để lại 100 trang bản thảo cuốn tiểu thuyết dang dở về Hải Phòng nơi ông đã sống. Sự lao động nghệ thuật của họ thật đáng cảm phục.
Những văn nghệ sĩ chân chính thật sự tự hào khi góp phần điểm tô màu sắc rực rỡ cho mỗi cánh phượng đỏ của một Hải Phòng đang mở cửa hội nhập với cả nước và thế giới./.
|
Lý luận phê bình 
