Bạn đọc hỏi: ai cũng biết các tác phẩm văn học của ông đầy chất báo chí. Bản thân ông cũng đã từng khẳng định như vậy. Vì vậy, chúng tôi đoán rằng đó chính là lý do tại sao từ một chuyện có thật ông đã cho độc giả cuốn tiểu thuyết “Truyện kể về một vụ đắm tàu”, từ một ký sự báo chí ông cho cuốn “Ký sự về một cái chết được báo trước”, và một mẩu tin ông cho ra cuốn “Tin tức về một vụ bắt cóc”. Và cứ theo đà này, chúng tôi có thề chờ đợi một cuốn tiểu thuyết từ một mảng phỏng vấn được không? Và phỏng vấn ai đây?

Nói tóm lại, câu hỏi cụ thể của bạn là liệu bạn đọc có thể chờ tôi cho xuất bản một cuốn sách từ cuộc phỏng vấn nào đó - như tôi đă làm với một thiên kư sự, một câu chuyện, một mẩu tin?... Câu trả lời cụ thể của tôi là không thể có được.

Tuy vậy, tinh thần câu hỏi này gợi cho tôi những câu hỏi khác mà tôi không biết tại sao bạn đọc không đề cập đến. Thế th́ tôi sẽ làm thay cho bạn đây. Nhưng để ngay từ đầu mọi việc được tuân theo trật tự, tôi cũng xin nói thêm là ḿnh đă viết và xuất bản chín cuốn tiểu thuyết, ba mươi tám truyện ngắn, hơn hai ngàn bài báo và vô vàn phóng sự, kư sự và kịch bản điện ảnh. Tất cả các tác phẩm đó tôi đă phải cắm cúi viết bằng những đầu ngón tay cần mẫn của ḿnh hết ngày này qua ngày khác qua hơn sáu mươi năm cô đơn và chỉ với một niềm đam mê thật tron g sáng, giản dị và vô tư là được kể chuyện.

Nói tóm lại: ước vọng và khả năng của tôi chỉ là của một người thuần túy ham thích kể chuyện. Và tôi cũng giống như những người kể chuyện dân gian sẽ không sống nổi nếu không kể chuyện ǵ đó hàng ngày. Chuyện thật hay chuyện bịa, điều đó không có ǵ quan trọng. Đối với chúng tôi, thực tế không đơn thuần là sự việc đă xảy ra, mà là và trên hết là một thực tế khác tồn tại chỉ để được kể ra. Tuy vậy, càng viết tôi càng thấy khó phân biệt rạch ṛi các thể loại báo chí.

Tôi đă nhớ và thống kê ra các tác phẩm của ḿnh - và tất nhiên không thể kể hết các tác phẩm v́ quá nhiều - và tôi cũng cố t́nh không nhắc đến các bài phỏng vấn như là một thể loại báo chí, v́ tôi thường xếp chúng riêng, tựa như các lọ hoa của các bà ngoại, tuy là vật quí già và sang trọng bậc nhất ở trong nhà nhưng thường lại không biết để nó ở đâu cho phù hợp.

Tuy nhiên, không thể không thừa nhận rằng, phỏng vấn - không phải là thể loại mà là một phương pháp báo chí - chính là người mẹ thần tiên có thể nuôi sống tất cả. Nhưng tôi không thấy tự nó là một thể loại đơn thuần cũng như tôi không thấy kịch bản tự nó không là một thể loại riêng trong điện ảnh.

Một điều khác mà tôi rất quan tâm lo lắng là phỏng vấn vốn có tai tiếng của một người đàn bà dễ dăi. Ai cũng nghĩ ḿnh có thể làm được một cuộc phỏng vấn, và thế là thể loại này trở thành một ḷ sát sinh công khai nơi người ta có thể phù phép biến những người mới vào nghề non nớt với bốn năm câu hỏi chuẩn bị sẵn sàng cùng một máy ghi âm trở thành nhà báo. C̣n người được phỏng vấn th́ lợi dụng cơ hội để nói bất cứ những ǵ ḿnh muốn và - điều tệ hại nhất là mọi trách nhiệm của việc này lại thuộc về kẻ đi phỏng vấn. Nhà báo phải khôn ngoan lắm mới biết được khi nào người đối thoại với ḿnh nói đúng sự thật.

Đó là một tṛ chơi mèo bắt chuột mà bây giờ bước đầu đă được tôn vinh bằng các cuộc phỏng vấn trực tiếp và nói văng mạng và cũng là nơi gần như để cho người ta học nghề. Hoặc là để thử sức những ai mới chập choạng bước vào nghề, những người mà thành tích tệ hại nhất để đạt danh hiệu nhà báo là không biết sợ bất cứ cái ǵ và họ lao vào cuộc chiến tranh bằng các khẩu súng máy - ghi âm mà không hề tự hỏi sẽ đi đến đâu và đạn sẽ bắn vào ai.

Câu hỏi đầu tiên khi tôi được bước vào nghề nhà báo và nghề văn là: ḿnh ưu thích thể loại nào nhất? Và cuối cùng tôi đă chọn phóng sự mà theo tôi là thể loại báo chí tự nhiên và hữu ích nhất. Nó không chỉ gần đời sống mà c̣n tuyệt hơn cả đời sống nữa. Nó cũng có thể giống như một truyện ngắn hoặc một cuốn tiểu thuyết với một khác biệt duy nhất - và cũng là thiêng liêng và không thể vi phạm - đó là truyện ngắn và tiểu thuyết chấp nhận mọi sự hư cấu, c̣n phóng sự phải trung thành với sự thực đến dấu chấm cuối cùng. Dù không ai biết và tin vào điều đó.

Bên ngoài người ta khó phân biệt được phóng sự, kư sự, truyện ngắn và tiểu thuyết. Bạn hăy hỏi các cuốn tự điển về chuyện này mà xem và bạn sẽ thấy nó c̣n mù tịt hơn ḿnh nữa. Có một vấn đề về phương pháp: tất cả các thể loại trên đều có những nguồn cung cấp nguyên liệu cho ḿnh, đó là các tài liệu nghiên cứu, điều tra, các chứng cứ, hồi ức, lời kể được ghi lại trong các cuốn sách và tư liệu, qua các cuộc thẩm vấn, thăm ḍ dư luận và trên hết là qua sức sáng tạo ào ạt như thác đổ của chính ngay cuộc sống thường nhật. Nhất là những cuộc phỏng vấn được làm ra không phải để in trên các phương tiện thông tin thông thường mà để làm vườn ươm cho sáng tác và cho cuộc sống của những người khác. Nói thể để thấy rằng phỏng vấn là một thể loại bậc thầy v́ nó chính là nguồn nuôi sống các thể loại khác.

Điều đó chứng tỏ rằng mọi định nghĩa về các thể loại báo chí đều chỉ là tương đối và có khi c̣n lộn xộn, tuy vậy mục đích hàng đầu của các thể loại báo chí là làm cho độc giả hiểu cặn kẽ những ǵ xảy ra trong thực tế. Tất cả đều chung một sứ mạng thông tin, nhưng những người thực hiện việc thông tin phải biết không phải thông điệp của chúng ta chỉ là sự thực mà vấn đề cốt lơi là làm sao cho tất cả mọi người tin vào điều ta nói.

Tôi xin điểm lại những cuốn tiểu thuyết mà bạn đọc đă hỏi ở trên, tối thiểu cũng là để làm sáng tỏ một vài hiểu nhầm về từ ngữ hoặc kỹ thuật. Đầu tiên tôi xin nói là cuốn “Kư sự về một cái chết được báo trước” thực ra phải là một phóng sự th́ phù hợp hơn. Đó là sự tái hiện lại một cách thảm khốc vụ giết hại người bạn thời niên thiếu của tôi ngay trước đám đông do chính hai người anh của cô bạn gái cũ thực hiện, v́ trong đêm tân hôn, người chồng của cô ấy đă phát hiện vợ ḿnh không c̣n trinh tiết và sau đó đă trả cô về nhà bố mẹ đẻ. Cô gái tố cáo anh bạn cũ của tôi đă là kẻ gây nên sự nhục nhă của ḿnh, và thế là hai người anh của cô ta đă dùng dao đâm chết bạn tôi giữa ban ngày ngay ngoài quảng trường thành phố. Tôi đă phải chờ đợi ṛng ră suốt ba mươi năm để có thể viết lại tấn thảm kịch này, dù tôi không phải là người chứng kiến trực tiếp v́ mẹ tôi hết sức ngăn cản và năn nỉ tôi không làm việc này để khỏi ảnh hưởng đến mối quan hệ với cả hai gia đ́nh thù nghịch nhau đó. Khi mẹ tôi cho phép th́ đề tài này đă hằn sâu vào trí nhớ của tôi đến mức tôi có thể viết ra ngay mà không cần phải hồi tưởng và cũng không cần phải hỏi bất cứ ai trong số vô vàn những nhân chứng của vụ việc. Tác phẩm này thực chất không phải là một kư sự, như tên cố t́nh đặt sai của nó. Nó kể lại câu chuyện đă xảy ra trong quá khứ vẫn c̣n khêu gợi sự ṭ ṃ của công chúng và dù địa điểm, tên gọi nhân vật đều phải thay đổi, nhưng nó hoàn toàn trung thành với hoàn cảnh và sự việc thực. Như vậy, về h́nh thức nó không phải là một thiên phóng sự nhưng về nội dung nó đúng với bản chất của thể loại này.

“Tin tức về một vụ bắt cóc” đúng là tác phẩm đă dựng lại toàn bộ một tin kinh hoàng gây chấn động ở Colombia trong suốt hai trăm sáu mươi hai ngày về các vụ bắt cóc liên tục mười nhân vật quan trọng với mục đích ngăn không cho Quốc hội nước này thông qua dự luật dẫn độ người Colombia sang Mỹ.

Phân loại theo cấu trúc th́ tác phẩm này đúng là một thiên phóng sự v́ tất cả tư liệu, sự kiện đều đúng sự thật và đă được kiểm chứng. Ngay tên của cuốn sách cũng phù hợp v́ nó miêu tả lại một tin dài và phức tạp từ nguồn gốc ban đầu đến hậu quả cuối cùng.

“Truyện kể về một vụ đắm tàu” th́ gần với thể kư sự hơn v́ đó là bản chép lại lời kể trực tiếp ở ngôi thứ nhất của người duy nhất đă thực tế trải qua tai nạn đắm tàu đó. Trên thực tế đó là một cuộc phỏng vấn dài, tỷ mỉ và đầy đủ mà tôi đă tiến hành không phải với ư định sẽ công bố theo dạng thô mà sẽ được xào xáo lại trong một cái nồi khác, đó là thể loại phóng sự.

Tôi không phải cố công ǵ nhiều, chẳng qua như được đi cạnh luống hoa tươi và có toàn quyền được ngắt những bông đẹp nhất. Tôi cần nói rơ điều đó để tôn vinh trí thông minh, ḷng quả cảm và sức chịu đựng phi thường của nhân vật chính, chính là người bị đắm tàu đáng yêu nhất đất nước tôi.

Chúng tôi đă không dùng máy ghi âm, v́ thuở đó nó to và nặng như một chiếc máy khâu và băng th́ thường xuyên rối như tóc của các vị thần.

Ngày nay chúng ta đều biết những máy móc này rất có lợi, giúp nhiều cho trí nhớ, nhưng đừng bao giờ chúng ta coi thường sức biểu đạt của bộ mặt người được phỏng vấn v́ nhiều khi nó nói nhiều hơn chính giọng nói của người đó nữa, và cũng có khi th́ ngược lại. Thời đó tôi phải ghi chép vào quyển vở học tṛ và chính cái đó đă buộc tôi không được bỏ sót một từ nào cũng như mọi khía cạnh khác của cuộc phỏng vấn và t́m mọi cách càng đi sâu vào vấn đề càng tốt.

Nhờ tính tỷ mỉ đó mà tôi đă phát hiện được nguyên nhân của tấn thảm họa mà cho đến lúc đó không thấy ai nói đến: đó là việc chở quá tải các dụng cụ điện gia dụng ở trên boong tàu chiến. Phải chăng cuộc phỏng vấn tỷ mỉ suốt hơn hai mươi giờ đồng hồ này đă t́m được sự thật? Như vậy, ngay trong câu chuyện được kể lại ngắt quăng hết ngày đến ngày khác, tôi đă phải biết rơ sự thật hơn độc giả th́ mới viết nên cuốn truyện hấp dẫn đến vậy.

Tóm lại, tôi tin rằng nghề viết báo cần có không chỉ một cách viết mới, một nền sư phạm mới mà cả đạo đức nghề nghiệp mới, và phải được nh́n nhận – dù chưa được chính thức công nhận - ngang tầm các thể loại văn học có tuổi thọ lâu nhất như thơ ca, sân khấu... Để xem, với sự công nhận công minh như vậy, những nhà báo Colombia chúng tôi có làm ǵ nên chuyện với thiên phóng sự dài vô tận mà người ta đang chờ đợi ở chúng tôi: phản ánh được quá tŕnh biến đất nước Colombia mộng mơ của các nhà thơ thành đất nước nguy hiểm nhất trên thế giới.