Bến cảng - Tranh Vũ Thanh Nghị

CLB hài hước

Hậu duệ của Cuội
Chọt Ngồi làm vua mãi cũng buồn chán, nên Cuội quyết định đi tìm một đệ tử xứng đáng để truyền ngôi. Tìm mãi mà không thấy được ai giỏi ngang, chứ khoan nói là hơn mình trong cái khoản lừa dối, nên Cuội rất buồn. Một...

 






Hiện có 28 khách Trực tuyến
Lý luận phê bình
Văn học nghệ thuật và vấn đề xây dựng con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước

Ngày 9-6-2014, Ban chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam đã ra nghị quyết về Xây dựng và phát triển văn hoá, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. Đây là một Nghị quyết quan trọng, tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết TW V (khoá VIII) về Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc; đồng thời cũng là 5 năm thực hiện Nghị quyết của Bộ Chính trị về Xây dựng và phát triển văn học nghệ thuật Việt Nam đáp ứng với thời kỳ mới.  Nhìn lại một chặng đường phát triển của đất nước trong lĩnh vực văn học nghệ thuật (VHNT), Nghị quyết đã khẳng định: Văn học nghệ thuật những năm qua tiếp tục phát triển. Dòng mạch chính vẫn là chủ nghĩa yêu nước và nhân văn, dân tộc. Nhiều tác phẩm phản ánh chân thực cuộc sống, đã có những tìm tòi mới về đề tài, nội dụng và hình thức thể hiện. Quyền tự do sáng tạo của người nghệ sỹ được tôn trọng… Cũng trong Nghị quyết này đã chỉ ra những yếu kém, bất cập trong lĩnh vực VHNT hiện nay. Đó là thành tựu sáng tạo VHNT chưa nổi bật, ít có những tác phẩm gây ấn tượng mạnh mẽ, sâu sắc trong bạn đọc, chưa tương xứng với số lượng. ít những tác phẩm VHNT có giá trị cao về tư tưởng và nghệ thuật, có một số tác phẩm chạy theo thị hiếu tầm thường, chất lượng thấp, thậm chí có hại. Điều dễ nhận thấy là ở một số tác phẩm lí tưởng và khát vọng sáng tạo còn hạn chế ở một số văn nghệ sỹ…

Chính vì những lí do trên đây, một trong những nhiệm vụ quan trọng và cũng là nét mới, cốt lõi của Nghị quyết lần này về văn hoá là vấn đề xây dựng con người Việt Nam đáp ứng với yêu cầu và nhiệm vụ mới của đất nước. Không phải ngẫu nhiên, một Nghị quyết của Đảng về văn hoá, “vấn đề con người Việt Nam” lại được coi trọng đặt lên hàng đầu. Vì qua thực tiễn xây dựng và phát triển đất nước sau gần 40 năm, kể từ 1975 đến nay trước những biến động lịch sử mới, xã hội Việt Nam, con người Việt Nam đã có những thay đổi theo cả hai chiều tốt và xấu từ nhận thức tư tưởng, đạo đức, lối sống, môi trường sống. Những cụm từ “suy thoái về tư tưởng, đạo đức, lối sống”, “phai nhạt lý tưởng”, tham nhũng… cũng như nhiều ngôn từ khác liên quan đến sự nghiệp đổi mới đất nước, đổi mới tư duy, từ chính trị, đến kinh tế xã hội… đã trở thành quen thuộc trên các phương tiện thông tin đại chúng tác động đến mọi người dân. Có nhiều điều liên quan đến CON NGƯờI VIệT NAM được xã hội quan tâm. Niềm vui có nhưng có không ít chuyện đáng lo ngại, báo động. Do vậy, đặt vấn đề xây dựng và phát triển “con người Việt Nam” đáp ứng với yêu cầu mới của đất nước là vấn đề cấp bách, cần thiết.

Văn học từ xưa đến nay, một trong những nhiệm vụ quan trọng là phản ánh hiện thực, trong đó “con người xã hội” là một đối tượng. Việc phản ánh chân thực con người Việt Nam đương đại qua các tác phẩm là nhiệm vụ của người nghệ sĩ.

Nhiều ý kiến cho rằng: Muốn xây dựng con người Việt Nam theo tinh thần nghị quyết TW 9 (khoá XI) về văn hoá, điều cốt yếu là phải có sự nhận diện chính xác về xã hội và con người Việt Nam sau một chặng đường dài gần 40 năm khi đất nước chuyển từ thời chiến sang thời bình, đặc biệt là sau gần 30 năm thực hiện công cuộc đổi mới hội nhập và phát triển. Dù có đầu óc tưởng tượng đến mấy đi chăng nữa, không một người lính, một người dân, một nhà văn nào vào cái ngày 30/4 lịch sử (1975) có thể hình dung ra được “một hiện thực mới” của xã hội Việt Nam vào những năm tháng đầu thế kỉ XXI này trên các bình diện chính trị, kinh tế, văn hoá xã hội…Đường mòn Hồ Chí Minh năm xưa xẻ núi xuyên rừng, vượt qua bao đèo dốc còn hằn vết xích xe tăng của bộ đội vào đánh Quảng Trị, Buôn Ma Thuột, Sài Gòn nay đã trở thành con đường xuyên Việt phía Tây của Tổ quốc. Những toà nhà cao tầng có mặt ở khắp nơi, các khu công nghiệp với sự có mặt của đa quốc gia, những chiếc máy vi tính…càng không ai nghĩ tới có một ngày những người lính Việt Nam mới đi qua 30 năm chiến tranh một lần nữa lại cầm súng, hi sinh trên đất bạn Campuchia, dân tộc Việt đã phải góp máu của mình để cứu cả một dân tộc khác trước nguy cơ diệt chủng. Và cũng những người lính giải phóng ấy, với quần áo Tô Châu, vai vác AK, phải căng mình giữ chốt để giữ yên vùng biên ải phía Bắc…Nhiều người lính trẻ đã ra đi không về. Và chỉ mới đây thôi, đồng bào cả nước và nhân dân thế giới phẫn nộ, mắt thấy, tai nghe tàu chiến và giàn khoan Trung Quốc xâm phạm trái phép vùng biển đảo Việt Nam.

Trong một lần Hội Nhà văn Việt Nam và Hội Nhà văn cựu chiến binh Mỹ tổ chức kỉ niệm 20 năm ngày bình thường hoá quan hệ giữa các nhà văn cựu chiến binh, tôi có niềm vui được cùng với ông nhà văn Mỹ Kevin Paowen – nguyên Giám đốc Trung tâm Uyliam Roinơ – nghiên cứu hậu quả chiến tranh, ngồi nghe ca Huế trên sông Hương cùng nhà thơ Võ Quê. Ông Kevin vốn là sỹ quan thuộc Sư đoàn Kỵ binh bay số 1 của Mỹ tham chiến tại Việt Nam, biết tôi đã từng chiến đấu tại Trị Thiên và từng đụng độ quân Mỹ, nguỵ ngay trên các điểm cao Dốc Chè 1078, điểm cao 360, 310, đường 12. Chính ông nhà văn Mỹ buột miệng nói: “Tôi không nghĩ có một ngày tôi trở lại Việt Nam, đến lại vùng tác chiến xưa, lại được ngồi trò chuyện vui vẻ với chính các “đối thủ” Việt Cộng của mình. Lịch sử thật kì lạ”.

Hiện thực ấy là có thật! Điều may mắn thay dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự đồng lòng nhất trí của nhân dân, công cuộc đổi mới đất nước đã khẳng định con đường đi của dân tộc ta là đúng đắn. Đời sống chính trị ổn định, kinh tế phát triển, văn hoá xã hội cũng có những thay đổi. Cơ chế thị trường được vận hành ngày càng phát huy tác dụng, tác động mạnh mẽ tới đời sống xã hội, tới các mối quan hệ xã hội, đặc biệt là tới con người. Mối tương quan giữa chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội có lúc, có nơi mất cân đối, thậm chí vai trò của văn hoá, sự quan tâm tới con người chưa đúng mức, dẫn tới những hậu quả xã hội không thể lường hết được sự phức tạp, nguy hại của nó. Một trong những nguyên nhân tác động tới con người Việt Nam những năm qua là trong xã hội ngày nay sự phân hoá giàu nghèo ngày càng gia tăng mạnh mẽ, quyết liệt. Có lúc có nơi sự quan tâm tới con người, đầu tư cho con người chênh lệch, bất cập giữa các vùng miền, giữa đô thị và vùng sâu, vùng xa, nông thôn, miền núi, hải đảo. Không ít những quy chuẩn trước đây đã định hình từ tư tưởng, đạo đức lối sống – nói cách khác là nhân cách của con người Việt Nam mà đỉnh cao của nó là chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc, tạo thành biểu trưng cho cả một thời đại Hồ Chí Minh, ngày nay, trước những biến động về kinh tế, văn hoá…, các giá trị ấy bị mai một, mờ nhạt, thậm chí bị đảo lộn. Đây là vấn đề rất đáng quan tâm khi đánh giá hiện thực xã hội hiện nay.

Vai trò con người, vốn được xem là trung tâm trong quá trình phát triển của xã hội nhưng đứng trước những biến động của đời sống, của hiện thực bản thân con người cũng có những đổi thay mà chính chúng ta cũng không ngờ tới. Trong Nghị quyết cũng đã chỉ rõ: “Tình trạng suy thoái về tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống trong Đảng và trong xã hội có chiều hướng gia tăng”. Đó là các tệ nạn xã hội, những hành vi phạm pháp trong đó đối tượng là thanh thiếu niên chiếm một tỷ lệ lớn… Lý tưởng sống, khát vọng sống, đạo đức với những giá trị tốt đẹp đã  trở thành phẩm chất cao cả của con người Việt Nam trong những năm đất nước còn gian khó, chiến tranh trận mạc thì ngày nay trong cuộc sống hoà bình, trước những tác động nhiều chiều của xã hội có khi bị nhạt nhoà; thậm chí bị che lấp bởi những vấn đề thiết thực hơn của đời sống. Đó là việc làm, miếng cơm manh áo hằng ngày, tật bệnh, các tệ nạn xã hội. Báo chí, công luận đưa tin công khai những vụ tham nhũng của những cán bộ có chức có quyền, nạn nhũng nhiễu người dân ở nơi này nơi khác hằng ngày được phơi bày qua các phương tiện thông tin đại chúng tác động không nhỏ tới tâm lý, tình cảm của người dân và của người văn nghệ sỹ. Điều đáng sợ hơn cái gọi là những tấm gương sáng mà mỗi người dân, người lính, mỗi cán bộ đảng viên, thanh niên, thiếu niên trông vào đó để học tập, noi theo vẫn xuất hiện hàng ngày trong xã hội nhưng dường như bị phủ mờ trước những hiện trạng tiêu cực, xấu xa. Không ít trường hợp người tốt, người tử tế e ngại, kinh sợ trước cái xấu, cái ác… Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến làm giảm sút ý chí chiến đấu, tinh thần đấu tranh để khẳng định các giá trị tốt đẹp truyền thống làm nên cốt cách của con người Việt Nam suốt bao thế hệ. Cũng cần phải nói thêm rằng công cuộc đổi mới mang lại cho đất nước và nhân dân ta nhiều thành quả to lớn. Song trong quá trình hội nhập và phát triển hiện nay những tác động của văn hoá độc hại chịu ảnh hưởng của nước ngoài cùng với sự chống phá quyết liệt của các thế lực thù địch đối với sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta cũng tác động trong đời sống xã hội, ảnh hướng tới tầng lớp thanh thiếu niên, trong đó có cả văn nghệ sỹ.

Do đó một trong những mục tiêu của Nghị quyết TW 9 (khoá XI) về phát triển văn hoá lần này là vì sự hoàn thiện nhân cách con người và xây dựng con người để phát triển văn hoá; trọng tâm là chăm lo và xây dựng con người có nhân cách, lối sống tốt đẹp, với các đặc tính cơ bản: yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo.

Chính vì vậy, nhiệm vụ và trách nhiệm của VHNT, của đội ngũ văn nghệ sỹ đối với xã hội rất lớn lao. Đành rằng VHNT không phải là đạo đức, là những giáo lý khô khan, trừu tượng về tư tưởng nhưng tự bản thân nó luôn gắn với đạo đức, tư tưởng, gắn với tâm lý, tình cảm của con người. Bằng hình tượng nghệ thuật điển hình, sâu sắc, đa chiều các tác phẩm VHNT ngoài việc phản ánh chân thực hiện thực còn đề cao những giá trị nhân sinh, khơi gợi lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, cổ vũ những tình cảm tốt đẹp của con người trong mối quan hệ giữa người với người, giữa con người với thiên nhiên, luôn đứng về phía tiến bộ, các giá trị nhân bản, lên án cái thấp hèn, phi đạo đức. Bản tính hướng thiện ấy làm cho VHNT từ xưa tới nay trở thành tấm gương phản ánh tâm hồn con người và thời đại, nơi gieo mầm, nuôi dưỡng những khát vọng của cái đẹp, cái thiện, giữ vững niềm tin cho con người trước những biến động của xã hội. Cũng thông qua tác phẩm nghệ thuật mà bộc lộ thái độ, trách nhiệm xã hội – công dân của người nghệ sỹ trước cuộc sống. Đó là thái độ không khoan nhượng với các ác, đánh thức trong lòng độc giả những giá trị tốt đẹp của con người…Đây chính là giá trị của VHNT mang lại cho xã hội, trong cuộc đấu tranh sinh tử này để gìn giữ đất nước, dân tộc, con người Việt Nam trước những thách thức của lịch sử.

Hơn 30 năm trước khi chúng ta manh nha chuẩn bị cho công cuộc đổi mới, những tác phẩm kịch của Lưu Quang Vũ, những tiểu thuyết của Lê Lựu, Nguyễn Khắc Trường… và nhiều truyện ngắn, bút ký đã gây chấn động trong dư luận bạn đọc về việc cảnh báo sự xuống cấp đạo đức trong đời sống xã hội. Đứng trước hiện thực của đời sống hôm nay, VHNT không chỉ còn là công việc dự báo nữa mà phải tự đặt mình trong cuộc đấu tranh quyết liệt với những hiện tượng tiêu cực nhức nhối và đồng thời khẳng định những giá trị, những bản tính tốt đẹp của con người Việt Nam, tạo dựng ra được những nhân vật điển hình trong đời sống mang tầm vóc con người Việt Nam hôm nay.

Để làm được điều này ngoài tầm nhìn, nhận thức chính trị của người quản lý cùng với những cơ chế, chính sách nhà văn sáng tạo, bản thân mỗi nhà văn, người nghệ sỹ cũng có cần có bản lĩnh dám đối đầu với hiện thực, soi chiếu hiện thực dưới nhiều góc độ khác nhau. Cái thiếu vắng trong các tác phẩm VHNT những năm qua không phải ở số lượng tác phẩm mà ở bề mặt hiện thực đời sống xã hội và hình bóng con người đang quẫy đạp, vượt lên chính mình và hoàn cảnh của cuộc sống tưởng như bình yên nhưng đầy xáo động trong môi trường xã hội cụ thể. Hiện thực cuộc sống hôm nay đang mở toang để nhà văn khám phá và thử thách bản lĩnh cũng như nhiệt huyết của người nghệ sỹ. Đây cũng là điều mà bạn đọc luôn mong muốn ở mỗi văn nghệ sỹ./.

Đỗ Kim Cuông

(Phó Chủ tịch Thường trực Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam)

 
Nhà thơ Nguyễn Viết Lãm trong trái tim tôi…

Năm 1960, tôi 19 tuổi, vào học năm thứ nhất Đại học Tổng hợp, khoa Văn. Đọc một số bài phê bình, lý luận trên các báo, tạp chí…, lúc đó, tôi nổi hứng “ngựa non háu đá”, viết một bài, đưa đến Tạp chí Văn Nghệ, 51 phố Trần Hưng Đạo. Bài ấy được đăng và đó là bài báo đầu tiên của tôi.

Anh Nguyễn Viết Lãm và anh Đào Vũ lúc đó là người trực tiếp phụ trách tạp chí (trên nữa hình như là ông Đặng Thai Mai, chỉ đứng tên trên danh nghĩa). Tạp chí Văn Nghệ hồi đó là một tạp chí uy tín, đăng nhiều bài viết của những cây bút lớn của văn đàn hồi đó. Hai anh Lãm và Vũ rất thân tình và trân trọng cộng tác viên, nhất là lớp trẻ. Sau đó tôi còn viết vài bài (vì bận học, mới là sinh viên năm thứ nhất mà, vốn liếng học vấn chẳng có gì, chỉ có nhiệt tình, lòng yêu văn học là sẵn có). Đáng nhớ là, tôi được các anh mời đi dự một bữa tiệc tối của tạp chí, tại 51 phố Trần Hưng Đạo; “chộ” mặt toàn các đại gia, dễ sợ quá!

Thế là anh Lãm là người đưa tôi vào cái nghiệp phê bình.

Anh Lãm, người gầy, tóc cắt ngắn, ăn nói nhỏ nhẹ. Anh bao giờ cũng là người anh trong làng Văn; đối với tôi, bao giờ anh cũng thân mật, cổ vũ tôi trong công việc phê bình, nghiên cứu. Anh đọc và góp ý cho tôi, nhiều khi là một chữ mà anh cho là dùng chưa trúng. Vào Sài Gòn, bao giờ anh cũng gặp tôi, cùng tôi đi thăm anh chị em văn nghệ (anh ở nhà người bạn Khu 5 là tướng Trần Văn Trà, người Quảng Ngãi). Trong Đại hội Nhà văn căng thẳng vì sự khác biệt ý kiến, anh bảo vệ tôi. Nhớ lần đó, Đại hội Nhà văn lần thứ IV, tranh cãi dữ dội, tôi lên diễn đàn nhiều lần, đến nỗi anh Trinh Đường đến bảo tôi: “Cậu nói nhiều thế!”, tỏ ý không bằng lòng. Anh Nguyễn Viết Lãm đứng cạnh, liền “che”: “Thì cứ để cho nó nói”. Anh còn tặng tôi một bài thơ, một cử chỉ cao quý. Anh biết tính tôi, nóng nảy chăng mà mở đầu bài, anh nhắc câu thơ của thi hào Pháp P. Valéry để “răn” tôi.

Sát na(*) tĩnh lặng

Tặng Mai Quốc Liên

Câu thơ Valéry:

Kiên nhẫn, kiên nhẫn!

Kiên nhẫn trong không xanh

Mỗi sát na tĩnh lặng

Cơ may một trái chín sinh thành!”

Hãy trân trọng nâng niu

Phần nghìn giây hạnh phúc

Dễ gì ta có được

Chút lửa trong lòng khi ở bên nhau

Mùa xuân gọi nắng trên đầu

Cho tình yêu sinh nở

Ta đánh đổi cả ngai vàng hoàng đế

Lấy một sát na tĩnh lặng giữa hồn mình!

Xuân 2002 (Hồn Việt, tháng 10/2008)

Anh Lãm làm thơ không nhiều trong cả một cuộc đời. Nhưng thơ anh chân thật, câu thơ bao giờ cũng xuất phát từ cuộc sống, từ sự sống thật của anh, của nhân dân kháng chiến, anh hùng và gian khổ.

Nhưng anh không chỉ làm thơ mà còn viết tiểu luận, phê bình văn học. ở đây, ta mới thấy cái nổi trội, cái đặc sắc của Nguyễn Viết Lãm. Anh là một học giả uyên bác về văn hóa Đông Tây. Ta nên nhớ là anh học ở Colège Quy Nhơn trên Chế Lan Viên hai lớp, là đàn anh của Chế, cùng với Chế ở trong nhóm Thái Dương văn đoàn được nhà cách mạng vô sản, ở tù Côn Đảo về là Tôn Thất Vỹ (Nguyễn Minh Vỹ) giác ngộ cách mạng. Vì thế, những bài viết về Nguyễn Bỉnh Khiêm, về văn hóa dân tộc… của anh là những chiêm nghiệm sâu xa được tích lũy qua cả cuộc đời… Rồi anh đối thoại về triết học Tây phương qua tiếng Pháp với GS. Gaspard, chồng nữ sĩ Thu Trang. Những đối thoại rất hay, rất sâu sắc, thật không ngờ một nhà thơ Việt Nam lại có thể hiểu văn hóa, triết học phương Tây đến như vậy. Tôi có dịp đến thăm nhà vợ chồng bà Thu Trang – Gaspard, ông ấy chiêu đãi đoàn chúng tôi theo kiểu Pháp, các loại rượu vang ngon và pho mát nổi tiếng. Ông ấy nói chuyện toàn theo kiểu triết học. Gặp được ông Lãm, chắc là ông ấy thú lắm!

Quang cảnh hội thảo 95 năm sinh nhà thơ Nguyễn Viết Lãm

Ảnh: Đinh Thường

Nói đến Nguyễn Viết Lãm thì phải nói đến Liên khu 5 và văn nghệ Khu 5 thời kháng chiến chống Pháp. Cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân ta rất vĩ đại, đã kết thúc sau 9 năm gian khổ, oanh liệt, mưu trí… với chiến dịch Điện Biên Phủ. Nhưng khi ta nhắc đến Điện Biên Phủ, đỉnh cao chói lọi của “thiên sử vàng” kháng chiến, ta không quên các chiến trường phối hợp, chia lửa, kéo giãn quân địch… của các chiến trường đồng bằng Bắc bộ, Nam bộ, nhất là Khu 5. Khu 5 khi ấy đánh tan chiến dịch át lăng đầy tham vọng của quân Pháp với 2 vạn quân chính qui, tiêu diệt cả 1 trung đoàn thiện chiến, tinh nhuệ của Pháp vừa ở Nam Triều Tiên về ở đèo An Khê… Liên khu 5 khi ấy là một dải các tỉnh Quảng Nam (bắc), Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên… với chính quyền, quân đội, tài chính (đồng bạc “tín phiếu”), giáo dục, văn hóa riêng, tồn tại và phát triển tuyệt đẹp suốt 9 năm, cho đến ngày theo Hiệp định Genève ta phải rút quân, tập kết ra Bắc.

Riêng về văn nghệ, thì Khu 5 có biết bao nhà văn, nhạc sĩ, họa sĩ, sân khấu (nhiều người nổi tiếng từ trước Cách mạng tháng 8) tham gia kháng chiến: Tế Hanh, Nam Trân, Phan Thao, Nguyễn Lai, Ngô Thị Liễu, Nguyễn Tảo, Nguyễn Thành Long, Phạm Hổ, Hoàng Châu Ký, Huỳnh Lý, Nguyễn Văn Xuân… Trong đó có Nguyễn Viết Lãm, một cán bộ chủ chốt của văn nghệ Quảng Ngãi, Khu 5. Trong suốt 9 năm khói lửa chiến tranh đó, văn nghệ Khu 5 đã có nhiều tác phẩm thơ, kịch… phục vụ kịp thời cho bộ đội, cho đồng bào… vững tin ở kháng chiến, ở cách mạng, dốc toàn lực cho chiến đấu và chiến thắng… Nguyễn Viết Lãm vừa làm công tác lãnh đạo, vừa đi thực tế, sáng tác, rèn luyện mình thành một văn nghệ sĩ, chiến sĩ như lời căn dặn của Bác Hồ. Tập kết ra Bắc, với kho kinh nghiệm ở Khu 5, với tài đức của mình, ông được cử làm Chánh Văn phòng Hội Nhà văn (một chức vụ mà hồi đó là rất quan trọng trong công tác quản lý Hội), rồi sau đó chuyển sang biên tập tờ Văn Nghệ, tiếng nói của nền văn nghệ cách mạng đang mở ra với thế giới, chủ yếu là thế giới XHCN. Nguyễn Viết Lãm bằng vốn tiếng Pháp chắc chắn, vững vàng của mình đã cùng với Chế Lan Viên, Xuân Diệu, Huy Cận, Tế Hanh, Nguyễn Xuân Sanh… dịch rất nhiều thơ Aragon, éluard, Bertolt Brecht, Pablo Neruda… ra tiếng Việt, nâng cao trình độ văn hóa thơ của Việt Nam.

Nguyễn Viết Lãm, học giả, nhà thơ, nhà lãnh đạo văn nghệ…, lĩnh vực nào ông cũng có công lao to lớn. Ông nhẫn nhịn, khiêm nhường, không tranh giành, không màng danh, không màng lợi, tận tụy làm việc, yêu đời, yêu thơ, yêu bạn bè đồng chí. Có lần tôi hỏi ông về bí quyết trường thọ, ông trả lời: “Mình bỏ qua hết”. Bỏ qua hết, cho nó nhẹ người. Và cũng bởi vì như một câu ngạn ngữ Pháp: Tout passe, tout lasse, tout casse (Tất cả đều trôi qua, tất cả đều buồn chán, tất cả đều tan vỡ).

Tôi nghĩ rằng, với trình độ đạo đức như vậy mà nhà thơ Nguyễn Viết Lãm đã được Hải Phòng tiếp nhận với vị trí một trong những người đứng đầu làng văn nghệ trong bao nhiêu năm. Hải Phòng, thành phố cảng lớn, cũng là cái nôi cho bao tài năng văn nghệ nổi bật của cả nước. Hải Phòng lần này đã làm một nghĩa cử là kỷ niệm 95 năm ngày sinh nhà thơ Nguyễn Viết Lãm. Điều đó cho thấy tình cảm cao quý của văn nghệ, của nhân dân, lãnh đạo Hải Phòng với một nhà thơ, nhà bác học, sinh ra và lớn lên ở miền Nam nhưng gửi hồn cốt mình về đất Cảng./.

GS-TS Mai Quốc Liên

(TP. Hồ Chí Minh)


* Sát na: Đơn vị tế vi của thời gian theo nhà Phật

 
Tri ân một bậc tiền nhân của nền văn học cách mạng hiện đại

(Đề dẫn của nhà biên kịch Tô Hoàng Vũ - ủy viên Đoàn Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, Chủ tịch Hội Liên hiệp VHNT Hải Phòng trong Hội thảo kỷ niệm 95 năm sinh nhà thơ Nguyễn Viết Lãm tại Trung tâm Hội nghị thành phố Hải Phòng ngày 14/6/2014)

Năm trước, cũng tại thành phố Hoa phượng đỏ Hải Phòng, cũng trong khán phòng sang trọng này, chúng ta đã tổ chức hội thảo trọng thể về cuộc đời và sự nghiệp văn chương Nguyên Hồng nhân 95 năm sinh và khi nhà văn đã cách xa dương thế hơn 30 năm.

Còn năm nay, cuộc hội thảo về nhà thơ Nguyễn Viết Lãm vừa là kỷ niệm 95 năm sinh, vừa là giỗ đầu nhà thơ, nên có chút gì đó như mới đây thôi... thế mà đã... đi thật rồi.

Có thể nói, cùng với Nguyên Hồng, Nguyễn Viết Lãm là người có công tham gia sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam (1957) đặc biệt là công lao thành lập và xây dựng Hội VHNT Hải Phòng, từ khi còn là Chi hội lúc mới thành lập(1964) đến Hội Liên hiệp VHNT ngày nay.

Nhà thơ Nguyễn Viết Lãm sinh năm 1919 ở Quảng Ngãi. Những năm học ở Quy Nhơn, ông tham gia nhóm thơ của Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Quách Tấn, Bích Khê, Yến Lan. Đây là dịp để tâm hồn thơ và trái tim nhân hậu của Nguyễn Viết Lãm được nảy nở và phát triển thành nhà thơ, nhà văn hóa Nguyễn Viết Lãm sau này.

Được sự giác ngộ của chiến sĩ cách mạng Nguyễn Minh Vỹ mà ông và Chế Lan Viên đều kính trọng “như người thầy, người anh chỉ dẫn hiểu biết về cuộc đời” khi còn học ở Quy Nhơn. Nên khi cuộc kháng chiến chống Pháp tháng 12/1946 bùng nổ, Nguyễn Viết Lãm hăng hái đi theo cách mạng và từng tham gia Ban chấp hành các tổ chức văn nghệ kháng chiến Nam Trung bộ, Liên khu 5 và làm Hội trưởng Hội Văn nghệ Quảng Ngãi.

Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ 1954, ông tập kết ra Bắc làm Biên tập viên tạp chí Văn nghệ, rồi làm Chánh Văn phòng đầu tiên của Hội Nhà văn Việt Nam 1957.

Lãnh đạo Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam giao lưu, trao đổi về sự nghiệp nhà thơ Nguyễn Viết Lãm cùng các văn nghệ sĩ dự hội thảo

Ảnh: Thu Hiền

Mối lương duyên của ông với Hải Phòng có thể bắt đầu từ chuyến thực tế sáng tác ở Hải Phòng năm 1959. Ông đi theo và trực tiếp lăn vào việc cùng Đội công nhân bốc xếp hàng hoá của Cảng Hải Phòng ngoài Vịnh Hạ Long. Ông đã “ghi điểm” với lãnh đạo thành phố Hải Phòng, cụ thể là với nhạc sĩ Trần Hoàn - Giám đốc Sở Văn hóa. Trần Hoàn bằng bài thơ hay Hạ Long đêm bốc vác - kết quả chuyến đi sáng tác ở Hải Phòng. Dẫn đến việc, một thời gian sau, Trần Hoàn trực tiếp báo cáo Thành uỷ Hải Phòng cho ông lên Hội Nhà văn Việt Nam xin đích danh Nguyên Hồng, Nguyễn Viết Lãm về hẳn Hải Phòng để xúc tiến thành lập Chi hội Văn nghệ Hải Phòng năm 1964.

Nhờ công sức và tâm huyết của 3 ông “đầu rau”: Nguyên Hồng - Trần Hoàn - Nguyễn Viết Lãm mà văn nghệ Hải Phòng phát triển nhanh chóng, tiếp nối được sự nức tiếng những năm trước cách mạng 1945 (nhưng lại khá èo uột thời kháng chiến chống Pháp). Những năm kháng chiến chống Mỹ, Hải Phòng trở thành trọng điểm phá hoại của không quân Mỹ với những chiến dịch “Sấm rền”, “Biển lửa” và thả thủy lôi phong toả Cảng Hải Phòng. Chính những năm tháng chiến tranh ác liệt ấy, văn nghệ Hải Phòng, nhất là thơ lại bừng sáng. Thơ đất Cảng Hải Phòng và thơ đất Mỏ Quảng Ninh sôi sục, khoẻ khoắn và táo bạo hơn thơ Hà Nội. ở đây có vai trò của “thủ lĩnh” Nguyễn Viết Lãm. Nhà văn Nguyên Hồng là Chủ tịch Hội nhưng ít khi ở Hải Phòng vì ông phải đi về giữa Hà Nội với Bắc Giang và các tỉnh. Trong khi đó nhạc sĩ Trần Hoàn đã xách ba lô đi B vào chiến trường Bình Trị Thiên. Người thay Trần Hoàn làm Phó Chủ tịch Hội là Văn Tiến nhưng ông lại là người “ngoại đạo” với văn nghệ. Nguyễn Viết Lãm phải xoay trần ra lo phong trào sáng tác. Ông đến từng nhà máy, xí nghiệp, trường học, đơn vị tìm kiếm các hạt nhân văn nghệ, rồi cùng với Nguyên Hồng bồi dưỡng, đào tạo họ dần trở thành các nhà văn, nhà thơ có “số má”, có “thương hiệu” sau này như Thanh Tùng, Đào Cảng, Nguyễn Thanh Toàn, Thi Hoàng, Lê Điệp, Trần Quốc Minh, Trần Lưu, Nguyễn Tùng Linh...(trong thơ); như Nguyễn Khắc Phục, Nguyễn Quang Thân, Trần Tự, Vũ Hữu ái... (trong văn).

Thời kỳ này, Nguyễn Viết Lãm xông xáo đi và viết. Có lẽ do yêu cầu của thời cuộc nên ngòi bút Nguyễn Viết Lãm “phủ sóng” khá rộng: cả thơ viết, thơ dịch; cả văn sáng tác và văn phê bình. Bằng cái nhìn chân thật và cảm xúc, chắt lọc về đất nước, con người, thơ của ông xuất hiện nhiều trên sách báo trung ương và địa phương, được bạn đọc hào hứng đón nhận.

Cùng tâm trạng với Tế Hanh, Giang Nam, Nguyễn Viết Lãm luôn da diết, đau đáu nhớ về xứ Quảng. Hình ảnh những con sông quê, tuổi thơ êm đềm, bạn bè, người thân luôn trở đi trở lại trong thơ của các nhà thơ miền Nam sống trên đất Bắc.

Nhớ quê xưa Quảng Ngãi với miền Trung ruột thịt bao nhiêu, Nguyễn Viết Lãm lại càng sống trách nhiệm với quê mới Hải Phòng, với miền Bắc thân thương bấy nhiêu. 94 tuổi dương thì có 51 năm, tức hơn nửa cuộc đời Nguyễn Viết Lãm nhập hộ tịch tại đất Cảng Hải Phòng. Ngần ấy thời gian với biết bao kỷ niệm vui buồn để xúc cảm thành thơ không phải là ít. Nhiều địa danh của vùng đất “ăn sóng nói gió” và nghĩa khí, trung thực này đã vào thơ ông như đã từng vào bài hát nổi tiếng “Thành phố Hoa phượng đỏ” của Lương Vĩnh - Hải Như: “Những cái tên nghe chẳng thơ đâu/ Nhưng với ta vô cùng oanh liệt/ Ôi tha thiết tự hào quê hương”.

Một đặc điểm nữa trong thơ và trong cuộc đời Nguyễn Viết Lãm là ông hay nhắc đến ân tình, biết ơn, nói đến trân trọng, tự nguyện... Bài thơ Ân tình ông viết về Đảng nhưng thật trữ tình, hào sảng. Đồng cảm với nhà thơ, nhạc sĩ Vũ Loan (là Giám đốc Sở VHTT, sau là Chủ tịch Hội VHNT Hải Phòng) đã phổ nhạc. Bài hát được phát nhiều lần, nhiều năm trên Đài PTTH Hải Phòng, được nhiều người yêu thích. Tác phẩm có đoạn: Ta đi trên sông/ Nghe con thuyền nói biết ơn dòng nước/ Những trưa hè nắng gắt/ Nghe con đường nói biết ơn cây/ Nghe đồng cát biết ơn bóng mây/ Thấy nắng xuân nhớ mùa chim én/ Nghe trái đất biết ơn khí quyển.

Từ Hội thảo này, rất có thể tới đây Hội Liên hiệp VHNT Hải Phòng sẽ cho xuất bản cuốn sách “Nguyễn Viết Lãm với Hải Phòng” - Liệu có được không nhi? Và tôi chợt nhớ những câu thơ không biết hay đến đâu nhưng chỉ biết nó làm tại đây và nói về những người nơi đây - nơi mà ông đã sống và đã thanh thản đi vào cõi trường sinh: Tim biển đập dưới chân người bốc vác hay Ôi mùa đông vừa đi qua/ Cùng bạn bè anh đi hứng mùa xuân trên nón...

Nguyễn Viết Lãm - người con của núi ấn sông Trà đã dừng cuộc hành trình dài 94 năm của mình từ Quảng Ngãi đến Hà Nội và về Hải Phòng. Con người nhỏ thó, lặng lẽ và bền bỉ ấy đã được nhiều lớp nhà thơ, nhà văn không chỉ ở Hải Phòng và khu 3, ở Quảng Ngãi và khu 5 tôn làm người thầy, người anh, người bạn lớn và được coi là tấm gương cho các thế hệ sau ông về cách ứng xử trong tình bằng hữu.

Tại cuộc Hội thảo này, chúng ta xin cảm ơn nhà thơ, dịch giả, nhà quản lý văn nghệ, nhà giáo dục gia đình (vì ông từng làm Chủ tịch Hội Giáo dục gia đình Hải Phòng), nhà văn hóa Nguyễn Viết Lãm về những gì ông đã làm cho nền văn học nước nhà; đã làm cho Quảng Ngãi, cho Hải Phòng, cho quê hương đất nước mãi trường tồn trong tình thân ái, nhân hòa.

Cuộc hội thảo kỷ niệm 95 năm sinh và giỗ đầu nhà thơ Nguyễn Viết Lãm là sự tri ân của chúng ta đối với một bậc tiền nhân của văn học cách mạng hiện đại và là sự tiếp nối những nghiên cứu, phân tích, đánh giá đa diện, đa chiều hơn của các GS.TS, nhà nghiên cứu, lý luận phê bình đến từ Viện Văn học Việt Nam, Hội đồng lý luận phê bình VHNT trung ương, từ các trung tâm nghiên cứu trong cả nước; của các nhà thơ, nhà văn đến từ Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Liên hiệp VHNT Hải Phòng, Hội VHNT Quảng Ngãi; của các nhà giáo, nhà sử học, nhà báo đến từ thủ đô Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Hải Phòng và tỉnh Quảng Ngãi quê hương về những di sản mà ông và thế hệ của ông đã để lại cho hậu thế./.

 
Nguyễn Viết Lãm - Người bộ hành lặng lẽ

Hải Phòng, thành phố cần lao nơi đầu sóng ngọn gió, là bến đậu cho không biết bao người ưa nhịp sống ồn ào, sôi động. Có một Hải Phòng rất riêng với những tên phố, con người, loài cây…để từ đó đi vào lòng người. Hải Phòng cũng là nơi khởi phát bao tài năng. Riêng với văn học đã có những Nguyên Hồng, Văn Cao, Nguyễn Đình Thi…

Nhà thơ Nguyễn Viết Lãm không giống những bậc tiền bối, “bến đậu” Hải Phòng đã neo chân ông đến hơn sáu chục năm, và sự nghiệp văn chương của ông cũng từ thành phố biển này mà âm thầm chảy. Không sáng chói như Chế Lan Viên, Hàn Mạc Tử, Yến Lan…trong nhóm thơ Quy Nhơn, hay như Nguyên Hồng, Văn Cao, song “gia tài” ông để lại cũng khiến bất cứ người nào trong giới, dù đa tài đến mấy cũng mong được như vậy (12 tập thơ, 4 tập truyện ngắn, ký, nghiên cứu phê bình văn học và hàng trăm bài viết trên các tờ báo…). Cuộc đời là vậy, sự nghiệp là vậy song những đóng góp của ông chưa được ghi nhận một cách đúng mức. Do vậy khi các giải thưởng và các danh hiệu cao quý khác của nhà nước được trao cho rất nhiều người, ông lại không có tên. Giới văn học nghệ thuật tiếc cho ông, Hải Phòng tiếc cho ông song con người minh triết ấy vẫn bền bỉ một cách sống khiêm nhu giữa cuộc đời. Xin lấy tên tham luận của nhà văn Cao Năm tại Hội thảo làm “tít” cho bài ghi chép này.

Sáng 14/6/2014, Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Liên hiệp VHNT Hải Phòng phối hợp tổ chức hội thảo “95 năm sinh nhà thơ Nguyễn Viết Lãm” tại Trung tâm Hội nghị thành phố Hải Phòng. Tham dự hội thảo có nhà thơ Hữu Thỉnh – Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam; PGS. TS. Nguyễn Hồng Vinh – Chủ tịch Hội đồng Lý luận phê bình VNHT trung ương; ông Lê Khắc Nam - Phó Chủ tịch UBND TP. Hải Phòng; ông Nguyễn Hữu Doãn – Trưởng Ban Tuyên giáo Thành uỷ Hải Phòng; nhà biên kịch Tô Hoàng

Vũ – ủy viên Đoàn Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, Chủ tịch Hội Liên hiệp VHNT Hải Phòng; lãnh đạo Hội VHNT các tỉnh Quảng Ngãi, Nam Định… cùng các giáo sư, tiến sĩ, các nhà nghiên cứu, phê bình văn học, nhà văn, nhà thơ, dịch giả trong nước và đại diện gia đình nhà thơ Nguyễn Viết Lãm.

Đề dẫn của nhà biên kịch Tô Hoàng Vũ đánh giá cuộc đời hoạt động cách mạng và sự nghiệp VHNT của nhà thơ Nguyễn Viết Lãm. Từ một thành viên trong nhóm thơ Quy Nhơn thời kì 1935 – 1939, ông được giác ngộ cách mạng và hăng hái tham gia hoạt động văn nghệ tại Quảng Ngãi và Liên khu 5. Tập kết ra Bắc, nhà thơ Nguyễn Viết Lãm là hội viên sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam, tham gia Ban vận động thành lập Chi hội VHNT Hải Phòng và gắn bó với mảnh đất cửa biển cho đến khi ngừng hơi thở cuối cùng ở tuổi 94.

Chủ tịch Hội Liên hiệp VHNT Hải Phòng Tô Hoàng Vũ đọc đề dẫn hội thảo

Gần 20 tham luận tại Hội thảo của các tác giả từ Viện Văn học, Hội Nhà văn Việt Nam, Trường ĐH Sư phạm HN, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng và tỉnh Quảng Ngãi đã khẳng định Nguyễn Viết Lãm là nhà thơ, dịch giả, nhà lí luận tài năng. Tham luận của nhà văn Lưu Văn Khuê “Nhà thơ Nguyễn Viết Lãm- Trang sử nhỏ về Hải Phòng một thời” đã nhấn mạnh: Từ ngày thành lập Chi hội VHNT cho tới mấy chục năm sau, nhà thơ Nguyễn Viết Lãm luôn là cán bộ chủ chốt và đồng hành cùng VHNT Hải Phòng. Ông là một trong ba người tích cực nhất trong việc thành lập Hội VHNT Hải Phòng cùng nhạc sĩ Trần Hoàn, nhà văn Nguyên Hồng. Nhà thơ Tế Hanh nhận xét về ông: “Tôi mừng về người bạn thơ của mình, ghi nhận sự đôn hậu, lòng thủy chung, tính nhất quán đối với thơ, đối với tình yêu và bè bạn, đối với quê hương và lí tưởng mà anh đã chọn từ thuở hoa niên”. Đúng vậy! Thơ Nguyễn Viết Lãm vẫn có những “Ân tình”, “Hoa cẩm chướng”, “Mùa xuân, ra ô cửa thứ năm thành phố”…

Tham luận “Cuộc đời và thơ Nguyễn Viết Lãm” của PGS.TS Bích Thu (Viện Văn học) khảo cứu từ những kí ức của nhóm thơ Quy Nhơn để từ đó nhận diện thơ Nguyễn Viết Lãm. Quê ở Thừa Thiên – Huế, lớn lên ở Quảng Ngãi song phần lớn cuộc đời ông gắn với Hải Phòng. “Ta hiểu vì sao trong thơ Nguyễn Viết Lãm những dòng sông và sóng biển thường hiện diện hòa trộn mịn màng giữa cái riêng và cái chung của một hồn thơ giàu cảm xúc, luôn có cảm giác tri ân với những ngày đã qua và những ngày đang sống mang ý nghĩa biểu trưng “Đất Tổ quốc đâu cũng là đất mẹ” (Chế Lan Viên)… mà bất cứ người con miền Nam nào sống trên đất Bắc đều mang một mẫu số chung như vậy, tất nhiên Nguyễn Viết Lãm không là ngoại lệ”. PGS.TS Lưu Khánh Thơ (Viện Văn học) cũng đồng quan điểm qua tham luận “Nguyễn Viết Lãm – Người hiền của một thế hệ đã qua”. Thơ Nguyễn Viết Lãm nổi bật lên tình cảm sâu nặng đối với hai vùng đất. Đó là Quảng Ngãi quê hương ông và Hải Phòng, vùng đất hơn nửa đời gắn bó. Ông tuy không may mắn lọt vào tập sách “Thi nhân Việt Nam” của Hoài Thanh, Hoài Chân song giữa những phong cách, những giọng điệu của “một thời đại mới trong thi ca” đó, ông đã có một điệu hồn riêng với những câu thơ mang màu sắc hiện đại khá mới mẻ “Anh lắng giữa đêm dài/ Khe khẽ tiếng màu đi/Qua những kẽ bàn tay không cầm hương được nữa/ Qua những kẽ thời gian rạn vỡ/ Sáng sáng anh tìm/ Một chút màu xưa nhạt mất trong đêm…(Màu đi).

Trong lịch sử phát triển văn học Việt Nam đương đại, những người cầm bút rất có ý thức việc tiếp thu tinh hoa văn học nước ngoài. Dịch giả Thúy Toàn với tham luận “ Nhà thơ Nguyễn Viết Lãm tham gia đóng góp cho dịch thuật” cho biết: Nguyễn Viết Lãm đã tham gia dịch sang tiếng Việt các tập thơ văn nước ngoài như: Gửi người mai sau, Truyện Andecsen, Thơ Aragon, Thơ hiện đại Pháp….Bản dịch trường ca Nụ cười Hirosima, tác phẩm của nhà thơ Rumani nổi tiếng E.Jabelianu từ tiếng Pháp được đánh giá cao. Bộ sưu tập tác phẩm dịch của nhà thơ Nguyễn Viết Lãm với số lượng đáng nể còn được công bố ở chỗ này chỗ khác. Tiếc rằng lĩnh vực dịch thuật của ông chưa được đánh giá đúng mức. Rồi đây những người làm văn học nên có sự tìm hiểu thêm để làm rõ phần đóng góp của ông về lĩnh vực dịch thuật trong  tiến trình phát triển chung của văn học nước nhà.

Nhà văn Đinh Quyền với tham luận “Đọc lại những bài nghiên cứu lý luận phê bình của nhà thơ Nguyễn Viết Lãm” nhận định: “ Nguyễn Viết Lãm đã tìm thấy ở Nguyễn Bỉnh Khiêm quan niệm về cái đẹp gắn với cái thiện và cái chân, lấy con người là trung tâm. Sống trong thời kì đen tối của lịch sử dân tộc, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã dành cả cuộc đời vào việc giáo dục con người theo lý tưởng thẩm mỹ ấy”. Những bài viết của ông về văn học hiện đại cũng rất sắc sảo, trí tuệ và hấp dẫn. Ông đánh giá Nguyên Hồng có tiếng nói lạ lẫm trong văn chương bên cạnh những trang viết đầy son phấn của Tự lực văn đoàn.  Trong thời kì đổi mới, năm 1996, tham luận của ông được đánh giá cao bởi tư duy mới lạ và bút lực dồi dào. Với các nhà thơ ông cho rằng “trở về với mặt đất của thơ là trở về với con người trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”.

Là người có nhiều thời gian gần gũi với nhà thơ Nguyễn Viết Lãm, nhà văn Cao Năm hiểu cặn kẽ về cuộc sống riêng cũng như sự nghiệp văn chương của ông. Là người có thiên hướng về thơ ca, song từ những ngày đầu, ông say mê và có ít nhiều thành công trong văn xuôi. Truyện ngắn đầu tay Bài ca hận tình viết khi nhà thơ 17 tuổi được đăng trên Tiểu thuyết thứ Bảy rồi Tiểu thuyết thứ Năm và sau đó là gần chục truyện ngắn và tùy bút. Vì vậy khi thơ là thể loại định hình cho tên tuổi Nguyễn Viết Lãm thì các thể loại văn xuôi khác cũng đã khắc họa sâu hơn tên tuổi ông trong làng văn chương Việt. Trong tham luận “Người bộ hành lặng lẽ”, nhà văn Cao Năm nhận định “Tuy chưa thật nổi trội trên lĩnh vực nào nhưng nhà thơ Nguyễn Viết Lãm là một người tận tâm tận lực với nghề….Với tôi, ông vẫn là một người hiền từ, bao dung, độ lượng, một bộ hành lặng lẽ, không thích xê dịch và không thích ồn ào.”

Cùng những bậc trưởng lão về VHNT như dịch giả Thúy Toàn, GS- TS Mai Quốc Liên, GS Trường Lưu, các nhà văn nhà thơ Lưu Văn Khuê, Cao Năm, Vũ Hoàng Lâm, Hồ Anh Tuấn…. tham luận của hai nữ tác giả trẻ gây được sự chú ý. Đó là nhà văn Phạm Thùy Linh với tham luận “Tình yêu làm trẻ lại những vần thơ của nhà thơ Nguyễn Viết Lãm” và nhà nghiên cứu phê bình Lương Kim Phương với tham luận “Thơ Nguyễn Viết Lãm- Hương ngâu thoảng bay”. Bằng cái nhìn của người trẻ cả tuổi đời và tuổi nghề, Phạm Thùy Linh đã nhận định nhà thơ Nguyễn Viết Lãm dưới góc độ khác về những đóng góp trong thi ca của ông, đó là tình yêu “Dù ở tuổi nào, trong hoàn cảnh nào, tình yêu luôn giúp nhà thơ thăng hoa và trẻ lại”. Nhà phê bình Lương Kim Phương: “Xúc cảm trong thơ Nguyễn Viết Lãm dịu nhẹ mà lắng sâu. Chút mơ mộng, hư ảo mang hơi hướng Quy Nhơn, Bình Định và cái dìu dịu lắng sâu trong giọng thơ của ông đã trở thành phong vị riêng cho thơ Nguyễn Viết Lãm trong phong trào thơ ca đất Cảng những năm chống Mỹ và sau đổi mới”.

Hội thảo còn có tham luận của nhà báo Kim Toàn - Nguyên Tổng Biên tập báo Hải Phòng, nhà thơ Hồ Minh - Phó Chủ tịch Hội VHNT Quảng Ngãi và những kí ức từ con gái đầu của nhà thơ, chị Nguyễn Viết Lệ Uyên.

PGS. TS. Nguyễn Hồng Vinh đánh giá cao việc lựa chọn tác giả để tiến hành Hội thảo bởi nhà thơ Nguyễn Viết Lãm được đánh giá là con người đa tài, đam mê cả nghề văn và nghề báo. Ông cũng đưa ra vấn đề cần phải có sự kết hợp chặt chẽ giữa sáng tác và phê bình VHNT, giữa văn chương và báo chí cần có tính liên thủ để các tác phẩm được quảng bá rộng rãi với đời sống xã hội.

Trong phát biểu kết luận hội thảo, nhà thơ Hữu Thỉnh nhận định: Nguyễn Viết Lãm có lòng chân thành trong thi ca và là bậc tiên phong đạo cốt. Ông là người thiệt thòi khi hơn bảy mươi năm cầm bút song chế độ đãi ngộ đối với ông chưa xứng tầm. Ông là học giả uyên bác, một “pho tư liệu quý” về VHNT. Ông nghiên cứu sâu về Nguyễn Bỉnh Khiêm, về các nhân vật văn học lớn một cách sâu sắc. Chúng ta phải đối mặt với những vấn đề về chính trị, đời sống và  Nguyễn Viết Lãm là người thế nào mới đứng vững trong một môi trường văn nghệ phức tạp. Ông là Chánh Văn phòng đầu tiên của Hội Nhà văn Việt Nam. Muôn vàn khó khăn người Chánh Văn phòng phải hứng chịu, song ông

vẫn tập hợp được một đội ngũ VHNT. Ông là người thầy, người anh vô cùng thân thiết trong đời sống cũng như trong công tác của những người làm văn nghệ. Sau này khi đã nghỉ hưu, nhiều công trình lớn của Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Liên hiệp VHNT Hải Phòng đều có sự tham gia góp ý của nhà thơ Nguyễn Viết Lãm. Có thể nói về 4 đặc trưng nổi bật trong con người nhà thơ Nguyễn Viết Lãm: Một trí thức tiêu biểu của Đảng, của nhân dân; một nhà thơ, nhà nghiên cứu, dịch giả có nhiều đóng góp giá trị; một học giả uyên bác, một nhà lãnh đạo VHNT thực sự.

Nhà thơ Hữu Thỉnh đánh giá cao những sáng kiến và vai trò quan trọng của Hội Liên hiệp VHNT Hải Phòng trong việc tổ chức 3 hội thảo có quy mô quốc gia về nhà văn Nguyên Hồng, nhà thơ Nguyễn Viết Lãm và nhà thơ Mai Văn Phấn - Đồng Đức Bốn trong mấy năm vừa qua.

Kế hoạch sắp tới, Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Liên hiệp VHNT Hải Phòng sẽ xuất bản tuyển tập Nguyễn Viết Lãm trên 3 phương diện: Thơ, dịch thuật, văn xuôi (có thể thêm phần đánh giá); đề nghị Nhà nước trao tặng Huân chương Độc lập vì những đóng góp cho văn học cách mạng của nhà thơ; đề nghị đặt tên phố Nguyễn Viết Lãm tại thành phố Hải Phòng, tỉnh Quảng Ngãi..

Dương Thị Nhụn

 
Mai Văn Phấn xuất thần


GjekE Marinaj (Mỹ)

Nguyễn Chí Hoan dịch

 

“Zanore ne vese” (Những nguyên âm trong sương sớm) của Mai Văn Phấn là tập thơ đầu tiên của Việt Nam được xuất bản ở Anbani, do Gjeke Marinaj dịch sang tiếng Anbani, chọn từ 3 tập thơ Anh ngữ (Firmament without Roof Cover, Seeds of Night and Day, Out of the Dark) của Mai Văn Phấn, do NXB. Page Addie Press của Anh xuất bản và độc quyền phát hành tại Hoa Kỳ, Canada, Anh, úc, các nước châu Âu và trên mạng phát hành sách của Amazon. Gjeke Marinaj là nhà thơ, nhà văn, dịch giả, nhà phê bình văn học. G. Marinaj nhận bằng tiến sỹ triết học tại đại học Texas, Dallas năm 2012. Ông sinh năm 1965, là nhà văn Mỹ gốc Anbani.

 

Mai Văn Phấn là một nhà thơ mà sáng tác của ông đã được biết đến ở khắp đất nước ông. Ông đã xuất bản 15 tập thơ trong vòng hai mươi năm qua, và “Zanore nở vesở” (Những nguyên âm trong sương sớm) là một tập thơ gây ấn tượng đặc biệt. Những bài thơ này, được dịch ở đây, đem tới cho người đọc Anbani một dẫn nhập thú vị vào sáng tác của nhà thơ kỳ lạ độc đáo này. Ông là một bậc thầy về các thủ pháp thơ, và là một người quan sát kiên tâm đối với cả trái tim con người và những cảnh vật của xứ sở mình. Đọc Mai Văn Phấn là bị cuốn đi theo ngôn từ tinh tế và những dụng công nhuần nhuyễn trong các ẩn dụ và hình ảnh của ông, trong lúc vẫn đứng đây trên mảnh đất của đời thực tại hàng ngày. Mai Văn Phấn đã cống hiến sự nghiệp tạo tác thơ ca của ông cho việc diễn tả không chỉ đất nước và con người quê hương mình, mà còn cho thân phận con người trong thế giới. Ông viết về tình yêu và cái đẹp, và về những luân hồi không ngừng nghỉ của cõi tự nhiên, thường chỉ bằng vài câu giản dị.

Nhãn quan nhân loại của ông rộng trải và mời gọi; những vần thơ của ông chào đón độc giả đến cuộc du hành không chỉ trên đất sinh thành của ông nơi châu thổ Hồng Hà ở miền Bắc Việt Nam, mà còn vào bề sâu, vào bên trong những cảnh quan sẽ dẫn dắt ta hướng đến tình yêu, gia đình, và những xúc cảm thẳm sâu nơi hình thành các nền tảng của đời sống nội tại của chúng ta. Từ sáng tác của một nhà thơ danh tiếng, đã giành được giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2010, những bài thơ chọn lọc của Mai Văn Phấn trong tập thơ này đồng thời là lịch lãm và siêu hạng, và cuốn sách này đáng để thêm vào giá sách của bất cứ người yêu thơ nào.

Nhiều thành tố cấu trúc nổi bật đan dệt suốt thơ ca của Mai Văn Phấn, trong đó có những niềm hân hoan bén nhạy mang đặc tính dân tộc Việt Nam của ông. Trong một bài thơ đề tặng những người bạn nhà văn và nhà xuất bản là Susan và Bruce Blanshard, Mai Văn Phấn mô tả một khung cảnh thiên nhiên rất gợi của buổi mai ngày. Bài thơ có tên “Nơi cội nguồn thế giới”,  gợi lên những suy nghĩ của tương lai và quá khứ đồng hiện, trong khi vẫn tự tại trên mặt đất đương hiện của thời khắc lúc bình minh. Bài thơ mô tả ánh sáng xuất hiện, rồi nói rõ trong câu kế tiếp rằng đó không chỉ là ánh sáng, nhưng là làn ánh sáng thứ nhất của ngày: “Bình minh đang phát ra từ đó/ Soi rõ chân đồi, lối ra bìa rừng/ Những con chim bay đi buổi sớm”. Âm điệu thanh bình của bài thơ tiếp tục khi nhân vật trữ tình tưởng tượng cảnh gặp gỡ thú vị đầy yêu thích trong một quán cà phê gần đó, rồi kết cục bằng một suy tư “Đúng, rất đúng/ Tất cả chúng ta vừa sinh ra ở đó” Chúng ta hiểu được ý nghĩa “chúng ta” ở đây gồm bao tất thảy người đọc, và rằng đó không chỉ là một chốn sinh thành nào đấy ở Việt Nam, mà ở bất kỳ đâu chúng ta có thể nhìn thấy những ánh mặt trời đẹp đẽ đầu tiên trước lúc đến với người ta yêu mến.

Phong cảnh thực sự thấm nhập khắp trong những bài thơ này, ngay cả khi chúng chỉ làm nền cho những chủ đề khoáng đại hơn. Trong bài thơ sống động có tên “Ở những đỉnh cột” Mai Văn Phấn đưa vào những hình ảnh để gợi ý niệm về tính liên thuộc và sự kết nối: “Chợt cánh bướm mọc trên bờ đá/ Cánh hây hây run rẩy cả chân kè”.  ẩn dụ này đã hiệu quả; ta bất thần thấy chính mình nghĩ đến cách ngôn về hiệu ứng cánh bướm, nhưng ta cũng vui thích với tương phản giữa những cái cánh mỏng manh kia với hình ảnh xù xì của những bờ kè. Mai Văn Phấn nổi bật với kiểu sắp đặt liền kề này, và việc ông tạo cặp đôi những hình ảnh bất tương đồng như thế nhằm để mở rộng thế giới thơ ca của ông và giúp chất thơ của ông vươn tới tính cộng đồng toàn cầu rộng rãi hơn.

Cũng như các mô tả cảnh quan, những yếu tố tự nhiên khác cũng hiện diện thường xuyên trong những bài thơ này. Mưa, hiển nhiên, là hình ảnh hàng đầu nổi bật; nó xuất hiện hết lần này đến lần khác dưới nhiều bộ dạng khác nhau, tùy theo thi pháp cụ thể mỗi bài. Trong bài thơ mà cái tên bài vang vọng điệu trầm tư buổi mai, “Vô tình trong nắng sớm”, Mai Văn Phấn viết một khúc đoản ca mô tả nhân vật trữ tình đi dạo lúc bình minh sau một cơn mưa lớn và nghĩ về người mình yêu. Bài thơ gieo vần cuối câu: “Từng mưa to, mưa rất to/ Tắm táp cho viên cuội nhỏ/ Chỉ riêng hình ảnh này/ Đã làm anh yêu đời mê dại” Dường như Mai Văn Phấn viết mọi bài thơ của ông ở vào cơn xuất thần toàn triệt như thế. Ông hân hoan trong ngôn từ và trong thiên nhiên, và câu thơ được trau dồi cẩn trọng của ông phô diễn cả năng lực nghệ thuật khác thường và lòng tôn trọng sâu sắc đối với những kỳ diệu của tự nhiên và của chính con người.

Sự trở đi trở lại của mưa xuyên suốt những bài thơ này tạo cho tập thơ một phẩm chất trầm tư, tĩnh lặng, hầu như thể Mai Văn Phấn ru chúng ta với hứa hẹn về một buổi chiều trôi đi trong một căn nhà khi ta nhìn sững vào một khung cửa sổ xam xám giữa những bài thơ. Nhưng với Mai Văn Phấn một nhà thơ không chỉ là người mang đến những bài thơ dễ chịu, mà là, dùng những thành tố đa dạng của tự nhiên để tạo hiệu quả nghệ thuật hầu sáng tạo một miền của nhiều cảm xúc. Dưới cái tên giản đơn như “Từ hạt mưa”, Mai Văn Phấn khiến ta sửng sốt bởi ông dùng thứ ngôn từ sống động khác hẳn lối hiểu thông thường của chúng ta về mưa: “Những hạt mưa rơi xuống sắc nhọn”.  Câu thơ này lập tức thu hút chú ý vì cảm nhận mưa thật độc đáo, cái độc đáo khác lạ gợi lên trạng huống cảm xúc của nhân vật trữ tình trong bài. Sau đấy, trong bài thơ này, nhân vật trữ tình so sánh những hạt mưa với “thành sạn sỏi chạy khắp cơ thể”. Bài thơ này đồng thời thông báo một góc nhìn độc đáo về một hiện tượng tự nhiên thông thường, trong khi cũng mô tả được trạng thái tâm hồn của góc nhìn đó, tâm thế của một nhân vật cảm thấy thế gian đang ép xuống mình từ tất cả các góc độ, thậm chí từ cả cái ơn ích bình thường của bầu trời.

Thêm một thí dụ cuối về cách dùng xuất sắc hình ảnh mưa của Mai Văn Phấn, ta hãy xem hai dòng của bài “Nếu”. Bài thơ này là một trầm tư về cơn mơ, đã dùng mưa để đưa nhân vật trữ tình từ tỉnh thức vào giấc ngủ: “Trời bắt đầu mưa/ Chúng tôi bắt đầu mơ” Sử dụng mưa để biểu thị sự chuyển tiếp từ việc sống tỉnh thức sang những giấc mơ dường như là cách để ám chỉ việc dùng hình ảnh mưa trong những bài thơ chọn lọc này. Mai Văn Phấn thực hiện một việc kỳ diệu trong sự nắm bắt cái thực tại thường ngày đối với ông và với những người sống ở Việt Nam, nhưng cũng là chú mục vào mô tả cái thế giới bên trong phong phú của sự sáng tạo và của xúc cảm.

Chính ở nơi cụ thể và trừu tượng giao cắt mà ta thấy được tầm vóc thực sự to lớn của thơ Mai Văn Phấn. Ông không tự giới hạn mình chỉ ghi nhận một cái đẹp thực thể, cũng không để thơ mình hoàn toàn trừu tượng mà không có chút dáng vẻ nào của thực tại. Thay vì vậy, ông nhào trộn thế giới thực thể với thế giới tâm linh theo cách mà ta có thể  liên kết với hình tượng đẹp cũng như với những xung động của con tim đáng yêu và cũng đẹp như thế.

Dường như Mai Văn Phấn khai triển ý niệm nền tảng này trong nhiều bài thơ khác nhau, cái ý niệm hầu khiến hình ảnh người yêu dấu ngang bằng với vẻ đẹp thế giới tự nhiên. Trong một bài thơ rất gợi và ngọt ngào, bài  “Nơi trời rộng” , nhân vật trữ tình nói với người mình yêu: “…và da thịt em rười rượi lưng trăng/ và quả ngọt, thóc vàng rười rượi lưng trăng”. Bằng phép lặp và ẩn dụ, Mai Văn Phấn cân bằng tình yêu lãng mạn với cái đẹp thiên nhiên, và so sánh cả người yêu cùng tặng vật của thiên nhiên Việt Nam với “cái lộng lẫy” của vầng trăng. Lối dùng ẩn dụ này vang vọng trong nhiều bài thơ khác làm dậy lên cảm thức về cái trong trắng của tình yêu lãng mạn, cũng như nỗi hài lòng dễ chịu khi người ta nghiệm trải thời gian yêu ở một nơi đẹp đẽ.

Vào những lúc vui hài hước, Mai Văn Phấn cũng dùng tài thơ đáng nể của ông để đưa ra những ẩn dụ bất ngờ thật duyên và vui. Trong “Gió thổi”, bài thơ mang cho ta cả thiên nhiên và niềm lãng mạn, khi tác giả viết về người mình yêu: “Con sâu đo em đu lên người anh/ thì thầm gặm hết những xanh non” Hình ảnh này đầy nỗi vui thú và gợi lên niềm thân mật của tình yêu lãng mạn trong khi vang vọng hình ảnh thiên nhiên xanh tươi mơn mởn, là cái mà Mai Văn Phấn làm hiện lên xuyên suốt những bài thơ chọn lọc này. Trong “Được quyền nghĩ những điều đã ước”, một bài thơ dài đầy ắp những ẩn dụ phong phú ý nghĩa và những động từ hoạt dụng đẩy nhanh dòng chảy bài thơ đến cái kết êm và nhã, Mai Văn Phấn tiếp tục tiến triển mạnh mẽ những kết nối sáng tạo bằng việc dùng các phép lặp và ẩn dụ: “Chảy qua miệng anh/ mềm mại em/ sữa thơm hay cỏ non vừa mọc”. Với cách đặt hoàn toàn các trầm tư trên nền của niềm vui lãng mạn và tình yêu, đều trong lòng thiên nhiên, những bài thơ của Mai Văn Phấn phản ánh một cảm thức bén nhạy về cân bằng – điều cho thấy người viết đã viết ở đỉnh cao của sức sáng tạo trong mình.

Trong một cuộc phỏng vấn năm 2000 với Báo Hải Phòng cuối tuần, Mai Văn Phấn mô tả hành trình sáng tạo của ông như là “tôi được bài thơ dạy lại mình cách viết”. Bám sát nhãn quan thi ca riêng của mình, Mai Văn Phấn đã viết nên những bài thơ cho thấy một tầm nhìn độc đáo và một giọng điệu phân minh. Ông sử dụng phép lặp, ẩn dụ, và tính hình tượng xuyên suốt mạnh mẽ, nhưng mỗi bài thơ dường như đều độc sáng những từ ngữ đặc dụng cho riêng mình. Có những lúc âm điệu những bài thơ ở đây trang trọng và điềm tĩnh; lại có lúc giọng điệu tràn sức lực, hầu như bung nở cùng sự sống. Cũng trong cuộc trả lời phỏng vấn nói trên, Mai Văn Phấn nói ông không băn khoăn nhiều về độc giả mà ông hướng tới. Ông nói, thay vì vậy, ông buộc mình “chỉ nghe trái tim mình run rẩy với cảm xúc chân thành theo một quan niệm riêng” khi sáng tác một bài thơ ngõ hầu thông truyền được đủ đầy tới “quá khứ, hiện tại và tương lai đa chiều và đa tầng”. Không thành vấn đề dù bài thơ đó dùng chất liệu chủ đề nào hay âm điệu bao trùm ra sao,  bài thơ đạt được ý nghĩa trong mỗi dòng thơ đó mà chúng ta thực sự nghiệm trải những rung động của tâm hồn thơ thiên phú này; và thật tài ba nó trình hiện cái chuyển động của nhãn quan thơ ca, tâm hồn và trái tim Mai Văn Phấn.

Tình yêu, thiên nhiên, và lòng tri ân sâu sắc với khả năng được trao để nghiệm trải đủ đầy những cảm nhận hân hoan ấy – đó là những dấu son của tập thơ chọn này của thi sĩ người Việt Mai Văn Phấn lần đầu tiên được xuất bản bằng tiếng Anbani. Các bài thơ trong tập “Zanore nở vesở” (Những nguyên âm trong sương sớm) này đưa người đọc từ mùa xuân sang mùa thu, rồi quay lại. Mai Văn Phấn đào sâu vào những mối tương liên sâu xa, tràn đầy ý nghĩa mà chúng ta hy vọng có được trong đời, những mối tương liên khiến các bài thơ này có khả năng liên đới và tính toàn cầu thật sự trong tầm nhìn của chúng. Là một thi sĩ của xứ sở đất nước mình và của quảng đại thế giới, Mai Văn Phấn sử dụng thứ ngôn ngữ tinh tế và những thủ pháp thơ xảo diệu trong lúc vẫn duy trì được tính dễ tiếp cận cho một công chúng độc giả quảng đại.

Những bài thơ này biểu đạt cảm thức của Mai Văn Phấn như trạng thái “xuất thần nguyên sơ” với đời sống và với sự sống, và thơ ấy mời gọi chúng ta chia sẻ cảnh giới ấy. ở một trong những bài thơ đem lại cảnh giới xuất thần với cái trù phú của tự nhiên, bài “Bài hát mùa màng” thi sĩ viết: “Đất mỡ màu quyện rạng đông dâng lên khuôn mặt/ dâng lên cỏ cây phồn thực bời bời”. Lại thêm một lần ta thấy hình ảnh rạng đông, và, ở đây, những khoảnh khắc đầu tiên của ngày được mô tả như là kết nối miên viễn với hoa trái chín mọng của đất đai. Hình ảnh đất dâng lên một “khuôn mặt” xanh trù phú vừa quen thuộc vừa đáng kinh ngạc. Những bài thơ này cho ta thấy xúc cảm tận hiến của Mai Văn Phấn cho tính nhân văn sâu sắc, tính nhân văn nền tảng của mọi hợp phần của nền văn hóa bản nguyên Việt Nam của ông. Chính là miền đất ấy mang gương mặt đón chào ta, và, giống như đất ấy, “Zanore nở vesở” (Những nguyên âm trong sương sớm) cũng trao ta nhiều “khuôn mặt” dưới dạng thức những bài thơ đem đến niềm vui, niềm hân hoan và suy ngẫm cho người đọc trên khắp thế giới này./.


 

 
«Bắt đầuLùi12345678910Tiếp theoCuối»

JPAGE_CURRENT_OF_TOTAL
 

 

Tạp chí Cửa Biển số 199,200 (1,2/2019)

Tạp chí Cửa Biển số 198 (12/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 197 (10/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 196 (9/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 195 (8/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 194 (7/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 193 (6/2018)


Tạp chí Cửa Biển số 192 (5/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 191 (4/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 190 (3/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 189 (2/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 187 (10/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 186 (9/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 185 (8/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 184 (7/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 183 (6/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 182 (5/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 181 (4/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 180 (3/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 178,179 (1,2/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 177 (12/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 176 (11/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 175 (10/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 174 (9/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 173 (8/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 172 (7/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 171 (6/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 170 (5/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 169 (4/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 168 (3/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 166,167 (1,2/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 165 (12/2015)

Tạp chí Cửa Biển số 164 (11/2015)

Tạp chí Cửa Biển số 163 (10/2015)

Tạp chí Cửa Biển số 162 (9/2015)