Bến cảng - Tranh Vũ Thanh Nghị

CLB hài hước

Hậu duệ của Cuội
Chọt Ngồi làm vua mãi cũng buồn chán, nên Cuội quyết định đi tìm một đệ tử xứng đáng để truyền ngôi. Tìm mãi mà không thấy được ai giỏi ngang, chứ khoan nói là hơn mình trong cái khoản lừa dối, nên Cuội rất buồn. Một...

 






Hiện có 30 khách Trực tuyến
Chuyện tên phố

1. ĐẶT TÊN TRẦN QUỐC TOẢN, GẮN LIỀN VỚI LẠCH TRAY

Theo một số trang thông tin điện tử của thành phố Hải Phòng trước đây như www.haiphong.gov.vn (mục “Lược khảo tên đường phố Hải Phòng”) hoặc www.haiphonginfo.vn thì con đường từ ngã tư Thành Đội đến ngã tư quán Bà Mau thời Pháp thuộc mới mở, gọi là Lạch Tray (Route Lach Tray). Sau Cách mạng tháng Tám, đổi thành phố Trưng Trắc. Năm 1954 đổi gọi là phố Trần Quốc Toản. Sau giải phóng vẫn giữ tên cũ là Trần Quốc Toản nhưng người dân quen gọi là đường Lạch Tray.

Như vậy từ sau khi đất nước giành được độc lập đến nay, chính quyền thành phố chưa bao giờ đặt tên cho phố này là Lạch Tray, vậy mà hiện phố này lại được gắn biển là phố Lạch Tray theo cách "nhân dân quen gọi” (!?). Hệ quả của việc này là tất cả các công trình, cơ quan, nhà dân đều phải lấy theo tên gọi tự phát này (như Sân vận động Lạch Tray, Khách sạn Tray (cũ), ngõ 18 Lạch Tray v.v..), còn tên hợp pháp chính thức duy nhất là phố Trần Quốc Toản thì bị “bỏ rơi”. Về vấn đề này, chúng tôi có mấy ý kiến như sau:

Về mặt pháp lý: Tên công trình công cộng, đường, phố phải do chính quyền địa phương đặt. Vậy phố này phải là Trần Quốc Toản và thực tế nó vẫn là Trần Quốc Toản, nhưng không hiểu tại sao lại được gắn biển Lạch Tray?

Theo Từ điển bách khoa địa danh Hải Phòng (NXB Hải Phòng 1998), về tên phố, Hải Phòng chỉ có phố Trần Quốc Toản và phố này được giới thiệu như sau:

TRẦN QUỐC TOẢN (còn gọi phố LẠCH TRAY): Phố thuộc quận Ngô Quyền, dài 2.820m, từ ngã tư Thành Đội đến Cầu Rào, có ý nghĩa lớn về giao thông và quân sự ở thành phố. Nối với đường 14 đến bán đảo Đồ Sơn, qua sân bay Cát Bi. Phố thuộc đất các xã cũ An Biên, Nam Pháp, Phụng Pháp, Hàng Kênh, An Khê. Thời Pháp thuộc, nội thành lấy giới hạn ở ngã tư Quán Bà Mau nên đường Lạch Tray (Route de Lach Tray) cũng chỉ đến ngã tư nói trên. Năm 1946, đoạn ngã tư Thành Đội đến Quán Bà Mau đổi là phố Trưng Trắc. Năm 1954, đường Lạch Tray đổi là phố Trần Quốc Toản, không tính đoạn Quán Bà Mau đến Cầu Rào. Sau năm 1955, vẫn giữ tên cũ là Trần Quốc Toản (dân quen gọi là Lạch Tray”).

Cũng theo Từ điển trên, tên Lạch Tray chỉ được đặt cho các địa danh sau: sông Lạch Tray, cửa sông Lạch Tray, kênh đào Lạch Tray, phường Lạch Tray, ngã tư Lạch Tray. Còn cách gọi phố Lạch Tray là tự phát nên Từ điển ghi rõ tên chính thức của phố này là Trần Quốc Toản và hướng dẫn tra cứu: xem Trần Quốc Toản (phố).

Từ điển trên có thống kê đầy đủ địa chỉ các cơ quan, doanh nghiệp trên phố này như: Công ty Công viên (số 9 Trần Quốc Toản), VOSCO (125 Trần Quốc Toản), Nhà văn hóa Thiếu nhi (55 Trần Quốc Toản), Sở Thể dục thể thao (17 Trần Quốc Toản) v.v...

Qua khảo sát thực tế chúng tôi được biết, giấy tờ tùy thân, giấy khai sinh của nhiều người dân sinh sống trên phố này vẫn ghi địa chỉ phố Trần Quốc Toản chứ không phải Lạch Tray.

Về mặt văn hóa, lịch sử: Đặt tên phố Trần Quốc Toản mới thể hiện ý chí độc lập, tôn vinh danh nhân có công với đất nước, có ý nghĩa giáo dục lịch sử truyền thống. Trần Quốc Toản, hiệu là Hoài Văn hầu, em họ của vua Trần Nhân Tông, là một thiếu niên yêu nước, được Đại Việt Sử ký Toàn thư ghi chép, ca ngợi: “Vua thấy Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản, Hoài Nhân Vương Kiện đều còn trẻ tuổi, không cho dự bàn (hội nghị Bình Than, vua quan nhà Trần bàn việc chống giặc Nguyên - tác giả chú thích). Quốc Toản trong lòng hổ thẹn, phẫn khích, tay cầm quả cam, bóp nát lúc nào không biết. Sau đó Quốc Toản lui về, huy động hơn nghìn gia nô và người nhà thân thuộc, sắm vũ khí, đóng chiến thuyền, viết lên cờ sáu chữ:"Phá cường địch, báo hoàng ân" (Phá giặc mạnh, báo ơn vua, có sách viết là "phá cường tặc"- tg chú thích). Sau này, khi đối trận với giặc, tự mình xông lên trước quân sĩ, giặc trông thấy phải lui tránh, không dám chống lại". Người anh hùng trẻ tuổi ấy đã anh dũng hy sinh trong một trận chiến ác liệt ở khu vực sông Như Nguyệt (sông Cầu). Còn tên "Lạch Tray" là do người Pháp đặt tên đường, không phải do chính quyền cách mạng của ta đặt.

Về mặt từ nguyên, Lạch Tray là từ vô nghĩa

Từ điển bách khoa địa danh Hải Phòng "là công trình có tầm vóc và quy mô lớn nhất ở Hải Phòng từ trước tới nay" do Thường trực Thành ủy và UBND thành phố chỉ đạo, huy động được trí tuệ tập thể của nhiều phó giáo sư, giáo sư, tiến sỹ, nhà nghiên cứu và chuyên gia từ điển học của Trung ương và địa phương, nghiên cứu rất công phu cho biết: “nhiều người địa phương cho rằng tên gọi Lạch Tray là tên lạch lớn nối sông Cấm với sông Lạch Tray hiện nay. Lạch này có nhiều trai, hến nên gọi Lạch Trai. Các hồ Tiên Nga, An Biên thuộc lạch ấy".

Vậy là nhân dân ta xưa gọi con lạch có nhiều trai, hến là Lạch Trai. Người Pháp theo tên gọi dân gian đó, đặt tên cho một số địa danh ở Hải Phòng (sông, đường), ghi là: Lac Tray, Lack-Tray, Lach Tray, Luch-Tray, Lach-Tray.

Với cách ghi âm như trên, người Pháp có làm biến âm Tiếng Việt không? Chúng ta cùng khảo sát một số địa danh của Việt Nam thời Pháp thuộc, chính quyền thực dân đã ghi chép, phiên âm:

Yên Bái → Yen-Bay/ Móng Cái →  Mon-Cay/ Hồng Hải → Hong-Hay/ Cao Hải → Koua-Hay,

Vậy, tương tự: Lạch Trai → Lach-Tray

Theo nghiên cứu của chúng tôi, âm của chữ: "Lac Tray", "Lack-Tray", "Lach Tray", "Luch-Tray", "Lach-Tray" chính là Lạch Trai. Chính quyền thực dân đã dùng chữ "Lach-Tray" để ghi âm theo đúng cách gọi của dân gian về con lạch có nhiều trai, hến. Nhưng sau này, tam sao thất bản, chúng ta lại đọc thành Lạch Tray, vừa không đúng với tên do nhân dân ta xưa gọi, vừa không đúng với cách ghi âm trên bản đồ, giấy tờ thời Pháp thuộc. Tên gọi Lạch Tray không có ý nghĩa gì cả.

Để khắc phục vấn đề này, đề nghị trong thời gian tới, HĐND, UBND thành phố chỉ đạo cơ quan chức năng gắn đúng biển tên phố Trần Quốc Toản thay cho tên phố Lạch Tray như hiện nay, như vậy vừa tôn vinh được danh nhân, vừa đảm bảo tính pháp lý, đúng với giấy tờ của các cơ quan, doanh nghiệp thành lập từ trước đây, đúng với giấy tờ tùy thân, giấy khai sinh của nhiều người sinh sống trên con phố này đã được cấp từ xưa.

2. KHÔNG NÊN ĐẶT TÊN PHỐ THEO BIỆT HIỆU CỦA DANH NHÂN

Ở nước ta, một số danh nhân, nhà văn ngoài tên hiệu, bút danh còn có một số biệt hiệu tự đặt cho vui như Tú Xương nhận mình là “Phỗng sành” (Ở phố Hàng Nâu có phỗng sành/ Mặt thời lơ láo, mắt thời xanh - Tự cười mình), Nguyễn Công Trứ tự nhận mình là “ông ngất ngưởng” (Gót tiên theo đủng đỉnh một đôi dì/ Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng - Bài ca ngất ngưởng).

Thời hiện đại, nhà thơ trào phúng Hồ Trọng Hiếu bởi yêu kính tài thơ Tú Xương ông mới lấy bút danh Tú Mỡ, chứ thực ra ông rất gầy (Màu mỡ vì chưng ra cả bút/ Thân hình nên mới ngẳng như que). Còn nhà văn Phù Thăng (tác giả truyện phim Biển lửa, tiểu thuyết Phá vây, tên thật là Nguyễn Trọng Phu, Phù Thăng nói lái đi thành ‘‘Thằng’’ Phu (Nguyễn Trọng Phu) v.v..

Ở quận Hồng Bàng, thành phố Hải Phòng có phố Lãn Ông đặt theo tên hiệu của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác - một danh y ở thế kỷ 18. Hải Thượng Lãn Ông có nghĩa là “Ông Già Lười ở phủ Thượng Hồng - Hải Dương”. “Ông Già Lười” là một danh hiệu do Lê Hữu Trác tự trào lộng, tự giễu mình, một biệt hiệu vui kiểu “ông ngất ngưởng”, “phỗng sành”, “Tú Mỡ”, “Cử Nạc”, “Phù Thăng - Thằng Phu”… như đã nói ở trên, chứ thực chất ông là một tấm gương sáng về y đức, y đạo, y thuật của nền y học cổ truyền Việt Nam. Lười ở đây là không màng danh lợi, quyền thế để hiến thân cho nghề thuốc cứu người. Do vậy đặt tên phố là Lãn Ông (Ông Già Lười) thì không tôn vinh được danh y đức độ này, nên đặt lại là phố Lê Hữu Trác theo đúng tên chính thức của ông.

3. KHÔNG NÊN TỰ Ý CHỈNH SỬA TÊN NGƯỜI ĐÃ KHUẤT

Vào năm 1841, hoàng tử Nguyễn Phúc Miên Tông lên ngôi vua, lấy đế hiệu là Thiệu Trị. Từ đó, vì kỵ huý ông vua nhà Nguyễn này mà người ta phải đọc Tông thành Tôn (Lê Thánh Tông bị đọc chệch thành Lê Thánh Tôn, Tông Đản thành Tôn Đản v.v...

Đó cũng là lý do vì sao mà ở Hải Phòng có đường Lê Thánh Tông, còn ở thành phố Hồ Chí Minh lại có đường Lê Thánh Tôn; ở Hà Nội có phố Tông Đản, còn thành phố Hải Phòng lại có phố Tôn Đản.

Theo Cổng thông tin kinh tế - xã hội thành phố Hải Phòng (haiphonginfo.vn) thì: “Phố Tôn Đản bắt đầu từ phố Nguyễn Thái Học đến phố Tôn Thất Thuyết, dài 565m, rộng 5,4m... Lúc mới mở gọi là phố Quảng Đông (Rue Canton)... Sau Cách mạng tháng Tám đổi là phố Lý Thường Kiệt. Từ năm 1954, phố mang tên như hiện nay”.

Nhưng tên thực của danh nhân được lấy tên đặt cho con phố này lại là Nùng Tông Đản - một thủ lĩnh người Nùng cùng với Lý Thường Kiệt mang quân sang phá tan các căn cứ phục vụ xâm lược nước ta ở Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu của nhà Tống theo sách lược: “Ngồi yên đợi giặc không bằng đem quân ra trước để chặn mũi nhọn của giặc”.

Thời đại dân chủ cộng hòa ngày nay, chúng ta không phải kỵ húy ông vua Thiệu Trị nhà Nguyễn nữa, cũng không có lý do gì mà con cháu đời sau lại sửa tên cho người đã khuất khi không được cho phép, do vậy, việc phục hồi cách phát âm chuẩn cho tên của danh nhân là việc cần thiết, đồng thời thể hiện được lòng tôn kính với người xưa.

Được biết, trước đây thành phố Hà Nội cũng đặt tên không chuẩn là phố Tôn Đản, gần đây đã sửa lại thành phố Tông Đản - con phố bên hông Nhà hát lớn Hà Nội. Một số trí thức, học giả ở thành phố Hồ Chí Minh cũng đã lên tiếng đề nghị khôi phục tên gọi đúng phố Lê Thánh Tông chứ không phải Lê Thánh Tôn như hiện nay ở thành phố mang tên Bác./.

NGUYỄN DƯƠNG

 
 

Tạp chí Cửa Biển số 201 (3/2019)

Tạp chí Cửa Biển số 199,200 (1,2/2019)

Tạp chí Cửa Biển số 198 (12/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 197 (10/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 196 (9/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 195 (8/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 194 (7/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 193 (6/2018)


Tạp chí Cửa Biển số 192 (5/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 191 (4/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 190 (3/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 189 (2/2018)

Tạp chí Cửa Biển số 187 (10/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 186 (9/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 185 (8/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 184 (7/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 183 (6/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 182 (5/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 181 (4/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 180 (3/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 178,179 (1,2/2017)

Tạp chí Cửa Biển số 177 (12/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 176 (11/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 175 (10/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 174 (9/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 173 (8/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 172 (7/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 171 (6/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 170 (5/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 169 (4/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 168 (3/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 166,167 (1,2/2016)

Tạp chí Cửa Biển số 165 (12/2015)

Tạp chí Cửa Biển số 164 (11/2015)

Tạp chí Cửa Biển số 163 (10/2015)

Tạp chí Cửa Biển số 162 (9/2015)